વિદેશ ફરવાનો પ્લાન છે? પેકિંગ કરતાં પહેલાં ખાસ જોઈ લો વીઝા-ફ્રી દેશોની આ નવી યાદી
વિશ્વભરમાં મુસાફરી કરવા માટે કયા દેશનો પાસપોર્ટ કેટલો શક્તિશાળી છે, તે દર્શાવતા પ્રતિષ્ઠિત હેનલી પાસપોર્ટ ઇન્ડેક્સ (Henley Passport Index) નું તાજેતરનું અપડેટ જાહેર કરવામાં આવ્યું છે. જુલાઈ ૨૦૨૬ ના આ અપડેટમાં ભારત માટે આંચકાજનક સમાચાર સામે આવ્યા છે. ભારતીય પાસપોર્ટની વૈશ્વિક રેન્કિંગમાં બે સ્થાનનો ઘટાડો થયો છે અને તે હવે ૮૦મા સ્થાને પહોંચી ગયો છે. જોકે, આ ઘટાડા છતાં ભારતીય પાસપોર્ટ ધારકો માટે એક રાહતના સમાચાર એ છે કે તેઓ હજુ પણ વિશ્વના ૫૬ દેશોમાં અગાઉથી પરંપરાગત વીઝા મેળવ્યા વિના મુસાફરી કરી શકે છે.
રેન્કિંગમાં કેમ આવ્યો ઘટાડો? સુધારા પછી સુસ્તી
આ વર્ષની શરૂઆતમાં ભારતીય પાસપોર્ટની સ્થિતિમાં નોંધપાત્ર સુધારો જોવા મળ્યો હતો. ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ માં ભારત ૭૫મા સ્થાને હતું, જે તાજેતરના સમયમાં તેનું સૌથી મજબૂત પ્રદર્શન હતું. ત્યારબાદ, મે ૨૦૨૬ માં તે ૭૮મા સ્થાને પહોંચ્યું હતું. પરંતુ જુલાઈમાં આ સુધારાની ગતિ ધીમી પડી અને રેન્કિંગ બે સ્થાન ગબડીને ૮૦ પર આવી ગઈ. યાદ રહે કે વર્ષ ૨૦૨૫ માં ભારત ૮૫મા ક્રમે હતું, જેની સરખામણીમાં વર્તમાન સ્થિતિ ભલે થોડી નબળી હોય, પણ ૨૦૨૫ કરતાં બહેતર છે.
પાસપોર્ટ ફીમાં વધારો અને નાગરિકત્વ વિવાદ
આ નવી રેન્કિંગ એક એવા સમયે આવી છે જ્યારે ભારતમાં પાસપોર્ટને લઈને બે મહત્વની આંતરિક બાબતો ચર્ચામાં છે:
૧. ફીમાં વધારો: કેન્દ્ર સરકારે ૧૪ વર્ષના લાંબા અંતરાલ પછી પહેલીવાર પાસપોર્ટ શુલ્કમાં સુધારો કર્યો છે. નવી, સુધારેલી પાસપોર્ટ ફીના દરો ૧ જુલાઈ ૨૦૨૬ થી અમલમાં આવી ગયા છે.
૨. નાગરિકત્વ પર સ્પષ્ટતા: વિદેશ મંત્રાલયે તાજેતરમાં એક મોટી સ્પષ્ટતા કરી છે કે પાસપોર્ટ એ પ્રાથમિક રીતે એક ‘મુસાફરી દસ્તાવેજ’ છે. તેને માત્ર તેના આધારે નાગરિકત્વના નિર્ણાયક પુરાવા તરીકે ગણી શકાય નહીં. આ સ્પષ્ટતા બાદ દેશમાં રાજકીય અને જાહેર ચર્ચા જાગી છે.
ક્યાં ફરી શકાય છે વીઝા વગર?
ભારતનો ‘મોબિલિટી સ્કોર’ (Mobility Score) ૫૬ છે. આ સ્કોરમાં એવા દેશોનો સમાવેશ થાય છે જે ભારતીય નાગરિકોને:
-
વીઝા-મુક્ત પ્રવેશ (Visa-Free Access)
-
વીઝા ઓન અરાઇવલ (Visa on Arrival)
-
વિઝિટર પરમિટ (Visitor Permit)
-
ઇલેક્ટ્રોનિક ટ્રાવેલ ઓથોરાઇઝેશન (ETA)
આ સુવિધાઓ પૂરી પાડે છે. જોકે, યાદ રાખવાની બાબત એ છે કે આ ૫૬ ગંતવ્ય સ્થાનોમાંથી મોટાભાગના એશિયા, આફ્રિકા, કેરેબિયન અને પેસિફિક પ્રદેશોમાં આવેલા છે.
આ રેન્કિંગમાં ઘટાડો હોવા છતાં, તમારે હજુ પણ અમેરિકા (US), યુનાઇટેડ કિંગડમ (UK) અને મોટાભાગના યુરોપિયન દેશો (Schengen Area) જેવા મુખ્ય પશ્ચિમી દેશોમાં મુસાફરી કરવા માટે અગાઉથી પરંપરાગત વીઝા મેળવવા અનિવાર્ય છે.
ગ્લોબલ પાસપોર્ટ ઇન્ડેક્સ સાથે સરખામણી
બીજી તરફ, ‘ગ્લોબલ પાસપોર્ટ ઇન્ડેક્સ ૨૦૨૬’ (Global Passport Index 2026) માં ભારતની ગતિશીલતાની સ્થિતિ વૈશ્વિક સ્તરે આશરે ૧૩૬મા સ્થાને છે. હેનલી અને ગ્લોબલ ઇન્ડેક્સ વચ્ચેનો આ મોટો તફાવત સૂચવે છે કે અન્ય ઘણા દેશોએ ભારતના પ્રમાણમાં આંતરરાષ્ટ્રીય મુસાફરીના પ્રવેશદ્વારો વધુ ઝડપથી ખોલ્યા છે અને દ્વિપક્ષીય સમજૂતીઓ કરી છે.
રેન્કિંગમાં સુધારા માટે શું જરૂરી છે?
ભારતીય પાસપોર્ટને વધુ શક્તિશાળી બનાવવા અને રેન્કિંગમાં ઉપર લાવવા માટે માત્ર આર્થિક કદ કે ભૌગોલિક પ્રભાવ પૂરતો નથી. આ માટે નીચેના પગલાં ભરવા જરૂરી છે:
-
વધુ દેશો સાથે દ્વિપક્ષીય વીઝા-માફી સમજૂતી (Bilateral Visa-Waiver Agreements).
-
પાસપોર્ટ સુરક્ષા વ્યવસ્થાઓ (Passport Security Systems) ને મજબૂત બનાવવી.
-
ડિજિટલ ઓળખ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (Digital Identity Infrastructure) ને બહેતર બનાવવું.
-
સતત અને સક્રિય રાજદ્વારી જોડાણ (Sustained Diplomatic Engagement).
૫૬ વીઝા-મુક્ત/વીઝા-ઓન-અરાઇવલ દેશોની યાદી
વિદેશ મંત્રાલય દ્વારા આપવામાં આવેલી ગંતવ્ય સ્થાનોની સત્તાવાર યાદી (જેમાં ૫૫ સ્થાનો દર્શાવવામાં આવ્યા છે, જોકે સ્કોર ૫૬ છે) નીચે મુજબ છે:
૧. વીઝા-મુક્ત પ્રવેશ (Visa-Free Access): અંગોલા, બાર્બાડોસ, ભૂટાન, બ્રિટિશ વર્જિન આઇલેન્ડ્સ, કુક આઇલેન્ડ્સ, ડોમિનિકા, ફિજી, ગ્રેનાડા, હૈતી, જમૈકા, કઝાકિસ્તાન, કિરીબાતી, મકાઉ, મલેશિયા, મોરેશિયસ, માઇક્રોનેશિયા, મોન્ટસેરાટ, નેપાળ, નિયુ, ફિલિપાઇન્સ, કતાર, રવાંડા, સેનેગલ, સેન્ટ વિન્સેન્ટ એન્ડ ધ ગ્રેનેડાઇન્સ, ધ ગેમ્બિયા, ત્રિનિદાદ એન્ડ ટોબેગો અને વાનુઆતુ.
૨. વીઝા ઓન અરાઇવલ (Visa on Arrival)/ETA: બુરુન્ડી, કમ્બોડિયા, કેપ વર્ડે આઇલેન્ડ્સ, કોમોરોસ, જીબુટી, ઇથોપિયા, ગિની-બિસાઉ, ઇન્ડોનેશિયા, જોર્ડન, લાઓસ, મેડાગાસ્કર, માલદીવ્સ, માર્શલ આઇલેન્ડ્સ, મોંગોલિયા, મોઝામ્બિક, મ્યાનમાર, પલાઉ, સિએરા લિયોન, શ્રીલંકા, સેન્ટ લુસિયા, તાંઝાનિયા, તિમોર-લેસ્ટે, તુવાલુ અને ઝિમ્બાબ્વે, થાઇલેન્ડ.
કેમ બદલાય છે પાસપોર્ટ રેન્કિંગ?
હેનલી પાસપોર્ટ ઇન્ડેક્સ ૧૯૯ પાસપોર્ટની સરખામણી કરવા માટે ઇન્ટરનેશનલ એર ટ્રાન્સપોર્ટ એસોસિએશન (IATA) ના મુસાફરી ડેટાનો ઉપયોગ કરે છે. તે માપે છે કે પાસપોર્ટ ધારકો ૨૨૭ દેશો અને પ્રદેશોમાંથી કેટલા દેશોમાં પરંપરાગત વીઝા વિના અગાઉથી પ્રવેશ કરી શકે છે.
એક દેશની રેન્કિંગ ક્યારેક ત્યારે પણ ઘટી શકે છે જ્યારે તેનો પોતાનો ‘મોબિલિટી સ્કોર’ બદલાયો ન હોય. આવું ત્યારે થાય છે જ્યારે અન્ય દેશો વધારાની વીઝા-માફી સમજૂતીઓ કરીને વધુ ઝડપથી આગળ વધી જાય છે. પાસપોર્ટની તાકાત રાજદ્વારી સંબંધો, પરસ્પર મુસાફરી કરારો (Reciprocal Travel Agreements), સરહદ-સુરક્ષાના ધોરણો અને દેશના દસ્તાવેજોની વિશ્વસનીયતા જેવા અનેક પરિબળો પર આધારિત છે.
સિંગાપોર હજુ પણ ટોચ પર
વિશ્વભરમાં સિંગાપોર હજુ પણ સૌથી શક્તિશાળી પાસપોર્ટ ધરાવે છે, જે તેના નાગરિકોને ૧૯૨ દેશોમાં વીઝા-મુક્ત પ્રવેશ પૂરો પાડે છે. જાપાન, દક્ષિણ કોરિયા અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) ૧૮૮ દેશોમાં પ્રવેશ સાથે બીજા સ્થાને છે. જર્મની, ફ્રાન્સ અને સ્પેન ૧૮૫ થી વધુ દેશોમાં પ્રવેશ આપે છે, જ્યારે અમેરિકા અને યુનાઇટેડ કિંગડમ (UK) પણ ઉચ્ચ ક્રમાંક ધરાવતા પાસપોર્ટની યાદીમાં સામેલ છે.
