યુદ્ધના ભણકારા: ઈરાન-અમેરિકા વચ્ચે તણાવની ચરમસીમા અને હોર્મુઝનું બંધ થતું દ્વાર
દુનિયા આ સમયે એક અત્યંત નાજુક વળાંક પર ઉભી છે. મધ્ય પૂર્વના આકાશમાં ફરી એકવાર યુદ્ધના વાદળો ઘેરાયા છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે જે થોડી ઘણી શાંતિ અથવા ‘સીઝફાયર’ની આશા હતી, તે સંપૂર્ણપણે તૂટી ગઈ છે. સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ—જે દુનિયાનો સૌથી મહત્વનો અને વ્યસ્ત તેલ માર્ગ માનવામાં આવે છે—ત્યાં વ્યાપારી જહાજો પર થયેલા હુમલાએ સમગ્ર વૈશ્વિક અર્થતંત્રને હચમચાવી દીધું છે. રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના કડક શબ્દો અને અમેરિકી સેનાની તાજેતરની કાર્યવાહીએ સાબિત કરી દીધું છે કે હવે વાતચીતનો તબક્કો પૂરો થઈ ચૂક્યો છે.
સીઝફાયરનો અંત અને અમેરિકાનો લશ્કરી જવાબ
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે વર્ષોથી ચાલી આવતી કડવાશ હવે સીધી લશ્કરી ટક્કરમાં પરિણમી છે. 7 જુલાઈથી શરૂ થયેલી ઘટનાઓએ પરિસ્થિતિને એટલી હદે બગાડી દીધી છે કે હવે વિશ્વ પર મોટા યુદ્ધનું જોખમ તોળાઈ રહ્યું છે. અમેરિકી સેન્ટ્રલ કમાન્ડ (CENTCOM) દ્વારા આપવામાં આવેલી માહિતી મુજબ, ઈરાન દ્વારા સતત ત્રણ વેપારી જહાજો અને ટેન્કરો પર કરવામાં આવેલા હુમલા પછી અમેરિકાએ પોતાની ‘ધીરજ’ ગુમાવી દીધી છે.
અમેરિકાએ દક્ષિણ ઈરાનના આશરે 80થી વધુ લશ્કરી ઠેકાણાઓને નિશાન બનાવ્યા છે. આ હુમલાઓ માત્ર રક્ષણાત્મક નહોતા, પરંતુ તે ઈરાનની લશ્કરી ક્ષમતાને કાયમી નુકસાન પહોંચાડવાના હેતુથી કરવામાં આવ્યા હતા. એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ, કોસ્ટલ રડાર, એન્ટિ-શિપ મિસાઈલ સિસ્ટમ અને ઈરાનના રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ્સ (IRGC) ની ફાસ્ટ એટેક બોટ્સે અમેરિકી એરસ્ટ્રાઈકનો સામનો કરવો પડ્યો છે.
હોર્મુઝની વ્યૂહાત્મક ગંભીરતા
સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ માત્ર પાણીનો એક સાંકડો રસ્તો નથી, તે વૈશ્વિક ઉર્જા સપ્લાયની ધમની છે. દુનિયાભરમાં વપરાતા તેલનો એક મોટો હિસ્સો આ રસ્તેથી પસાર થાય છે. જ્યારે આ રસ્તો બંધ થાય અથવા જોખમમાં મુકાય, ત્યારે તેની અસર સીધી ભારતના પેટ્રોલ-ડિઝલના ભાવથી લઈને અમેરિકાના શેરબજાર સુધી જોવા મળે છે. ઈરાન વારંવાર આ રસ્તાને બ્લોક કરવાની ધમકી આપે છે, જે આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય માટે ગંભીર ચિંતાનો વિષય છે. અમેરિકી કાર્યવાહીનો પ્રાથમિક ઉદ્દેશ્ય આ માર્ગને સુરક્ષિત રાખવાનો અને ઈરાનના પ્રભુત્વને ઘટાડવાનો છે.
ઈરાનની ધરતી પર અરાજકતા
બંદર અબ્બાસ, કોનારક અને ચાબહાર જેવા વ્યૂહાત્મક વિસ્તારોમાં થયેલા જોરદાર ધડાકાઓએ સાબિત કર્યું છે કે ઈરાનની સરહદો હવે સુરક્ષિત નથી. સામાન્ય નાગરિકોમાં ડરનો માહોલ છે. ઈરાની મીડિયા ભલે તેને પ્રોપગેન્ડા ગણાવે, પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે તેમના મિસાઈલ સિસ્ટમ અને કમાન્ડ સેન્ટરોને મોટા પાયે નુકસાન થયું છે. આ પરિસ્થિતિમાં ઈરાનનું વળતું પગલું શું હશે, તે આખા વિશ્વ માટે સવાલ છે.
શાંતિની વાટાઘાટો કેમ નિષ્ફળ ગઈ?
ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેના તણાવના મૂળમાં વર્ષો જૂની રાજનીતિ, પરમાણુ કરારો અને ક્ષેત્રીય પ્રભુત્વની લડાઈ છે. જ્યારે પણ શાંતિ સ્થાપવાનો પ્રયાસ થયો છે, ત્યારે કોઈને કોઈ ઘટના એવી ઘટી છે જે પરિસ્થિતિને શૂન્ય પર લઈ આવી છે. આ વખતે વેપારી જહાજો પરના હુમલાઓએ તે તમામ દરવાજા બંધ કરી દીધા છે જે વાતચીત તરફ દોરી જતા હતા. રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પની ચેતવણી કે “અમેરિકાનો જવાબ હવે પહેલા કરતા વધુ સખત હશે,” તે સ્પષ્ટ સંકેત છે કે અમેરિકા હવે આરપારની લડાઈના મૂડમાં છે.
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર અસર
યુદ્ધ હંમેશાં વિનાશ લાવે છે, અને આ કિસ્સામાં વિનાશ માત્ર ઈરાન કે અમેરિકા પૂરતો સીમિત નથી. કાચા તેલના ભાવમાં આવેલો ઉછાળો અને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈનમાં આવતી અડચણો દુનિયાના દરેક દેશને ગરીબ બનાવી શકે છે. ભારત જેવા દેશો માટે, જે પોતાની ઉર્જા જરૂરિયાતો માટે મધ્ય પૂર્વ પર નિર્ભર છે, આ સંઘર્ષ ખૂબ જ ખતરનાક સાબિત થઈ શકે છે.
શું આગળ વધશે યુદ્ધ?
આગામી દિવસો ખૂબ જ નિર્ણાયક છે. જો ઈરાન પોતાની મિસાઈલ ક્ષમતાનો ઉપયોગ કરીને અમેરિકાના અન્ય કોઈ બેઝ પર હુમલો કરશે, તો અમેરિકા વધુ મોટો હુમલો કરશે. આ એક એવી સાંકળ પ્રતિક્રિયા (Chain Reaction) છે જેને રોકવી હવે મુશ્કેલ બની રહી છે. વિશ્વના અન્ય દેશો પણ આ બાબતે વિભાજિત છે, જે યુએન (UN) જેવી સંસ્થાઓની મર્યાદાઓ પણ છતી કરે છે.
માનવજાત હંમેશા શાંતિ ઈચ્છે છે, પરંતુ રાજકીય મહત્વાકાંક્ષાઓ જ્યારે હદ વટાવે છે, ત્યારે લોકશાહી અને શાંતિના મૂલ્યો દબાઈ જાય છે. હોર્મુઝના પાણીમાં જે રક્તપાત થઈ રહ્યો છે, તે આવનારા સમય માટે એક ચેતવણી છે. ઈરાન અને અમેરિકાએ સમજવું પડશે કે યુદ્ધમાં જીતવાની શક્યતા ઓછી અને હારવાની શક્યતા વધુ હોય છે. જો હવે પણ ડહાપણ નહીં દાખવવામાં આવે, તો આ સંઘર્ષ એક એવા સ્તરે પહોંચી જશે જ્યાંથી પાછા ફરવું અશક્ય હશે.
