હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં ઉકળતું તેલ: વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે જોખમની ઘંટડી
વૈશ્વિક ભૌગોલિક રાજનીતિના પટલ પર એક એવો જળમાર્ગ છે, જેના પર એક નાનકડું સંકટ પણ આખી દુનિયામાં મોંઘવારીનો જ્વાળામુખી ફાડી શકે છે. તે છે ‘હોર્મુઝની સામુદ્રધુની’ (Strait of Hormuz). અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે વધતા તણાવને પગલે આ વ્યૂહાત્મક જળમાર્ગ ફરી એકવાર વિશ્વભરના વ્યૂહરચનાકારો અને અર્થશાસ્ત્રીઓ માટે ચિંતાનો વિષય બન્યો છે. સવાલ એ છે કે, જો અહીં જહાજોની અવરજવર ખોરવાય અથવા આ માર્ગ બંધ થાય, તો સૌથી મોટું નુકસાન કોને થશે?
આંકડાઓની રમત: કોણ કેટલું નિર્ભર?
સામાન્ય રીતે લોકો માને છે કે આ સંકટની સીધી અસર ઈરાન પર પડશે, પરંતુ વાસ્તવિકતા તેનાથી સાવ અલગ છે. તેલ નિકાસના આંકડા જોઈએ તો ચિત્ર સાફ થઈ જાય છે. ‘કેપ્લર’ના અહેવાલ મુજબ, આ માર્ગ દ્વારા તેલની નિકાસ કરવામાં સાઉદી અરેબિયા અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) સૌથી આગળ છે.
- સાઉદી અરેબિયા: આ દેશ દરરોજ આશરે 4.5 મિલિયન બેરલ તેલ આ માર્ગે વિશ્વના બજારોમાં મોકલે છે.
- સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE): આ દેશની નિકાસ દરરોજ અંદાજે 3.8 મિલિયન બેરલ છે.
- ઈરાન: આશ્ચર્યજનક રીતે, ઈરાનની પોતાની તેલ નિકાસ આ માર્ગ પર આ બંને દેશોની સરખામણીએ ઘણી ઓછી છે – લગભગ 1 મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ.
- કુવૈત અને ઇરાક: આ દેશો પણ દરરોજ અંદાજે 500,000 બેરલ પ્રતિ દિવસ તેલની નિકાસ કરે છે.
આ આંકડા સ્પષ્ટ કરે છે કે જો હોર્મુઝ બ્લોક થાય, તો સાઉદી અરેબિયા અને યુએઈ માટે તેમની અર્થવ્યવસ્થાનું મુખ્ય એન્જિન અચાનક થંભી જશે. અબજો ડોલરની આવક પર તાળું લાગી જશે, જે આ દેશોના વિકાસ કાર્યક્રમો માટે મોટો ઝટકો સાબિત થઈ શકે છે.
વૈશ્વિક તેલ બજાર પર અસર: સામાન્ય માણસ પર બોજ
હોર્મુઝની સામુદ્રધુની એ વિશ્વની ‘તેલની નસો’ સમાન છે. દરરોજ લાખો બેરલ તેલ અહીંથી પસાર થઈને એશિયા, યુરોપ અને અમેરિકાના બજારો સુધી પહોંચે છે. જો અહીં તણાવ વધે કે શિપિંગમાં વિલંબ થાય, તો તેની સીધી અસર ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં જોવા મળશે.
જ્યારે પણ આ ક્ષેત્રમાં અશાંતિ ફેલાય છે, ત્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલના ભાવમાં ભડકો થાય છે. તેલની સપ્લાય ચેઈન ખોરવાઈ જવાથી પરિવહન ખર્ચ વધી જાય છે, જેનો અંતિમ બોજ પેટ્રોલ, ડીઝલ અને જીવનજરૂરી ચીજવસ્તુઓના ભાવ વધારા તરીકે ગ્રાહકોને ભોગવવો પડે છે. ભારત જેવા દેશો, જે પોતાની તેલની જરૂરિયાતો માટે મોટાભાગે ગલ્ફ દેશો પર નિર્ભર છે, તેમના માટે આ સ્થિતિ ખૂબ જ જોખમી બની શકે છે.
સંઘર્ષનું જોખમ અને સુરક્ષાના પડકારો
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ માત્ર 21 માઇલ (આશરે 34 કિમી) જેટલો સાંકડો માર્ગ છે. તેની ભૌગોલિક સ્થિતિ એવી છે કે તેને બંધ કરવો અથવા ત્યાં અવરોધ ઉભો કરવો અત્યંત સરળ છે. ઈરાન, જે આ માર્ગના ઉત્તરી કિનારે આવેલું છે, તે અગાઉ પણ ધમકી આપી ચૂક્યું છે કે જો તેના પર દબાણ કરવામાં આવશે, તો તે આ જળમાર્ગને બંધ કરી દેશે.
અમેરિકાની હાજરી અને ઈરાનની મિલિશિયા પ્રવૃત્તિઓ વચ્ચે અહીં તણાવ સતત ઉકળી રહ્યો છે. જો કોઈ પણ લશ્કરી ઘટના બને છે, તો વીમા કંપનીઓ આ વિસ્તારમાંથી પસાર થતા જહાજોના પ્રીમિયમમાં ધરખમ વધારો કરી દે છે. આનાથી શિપિંગ ખર્ચ અનેકગણો વધી જાય છે, જે અંતે તેલના ભાવમાં વધારો કરે છે.
