સીરિયાના બહાને ઈઝરાયેલ અને તુર્કી સામસામે: મધ્ય પૂર્વમાં સૈન્ય ટકરાવનું જોખમ કેટલું વધ્યું?
સીરિયાની ધરતી પરથી શરૂ થયેલો નવો રાજકીય અને સૈન્ય વિવાદ હવે ઈઝરાયેલ અને તુર્કી વચ્ચેના સંબંધોમાં ભારે ખટાશ લાવી રહ્યો છે. ઉત્તર-પશ્ચિમ સીરિયાના ઇદલિબ પ્રાંતમાં આવેલા ‘અબુ અલ-દુહૂર’ એરબેઝ પર ઈઝરાયેલ દ્વારા કરવામાં આવેલા આઠ સળંગ હવાઈ હુમલાઓએ સમગ્ર વિસ્તારમાં અફરાતફરી મચાવી દીધી છે. આ એરબેઝ તુર્કીની સરહદથી માત્ર ૭૨ કિલોમીટર દૂર આવેલું છે. ઈઝરાયેલના વડાપ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહુએ આ હુમલાઓને તુર્કી માટે સીધી ચેતવણી ગણાવી છે, જેના કારણે બંને દેશો વચ્ચે યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ સર્જાવાની આશંકા વધી ગઈ છે.
આ હવાઈ હુમલા બાદ મધ્ય પૂર્વના રાજકારણમાં એક નવો વળાંક આવ્યો છે. ઈઝરાયેલ અને તુર્કી બંને શક્તિશાળી સૈન્ય ક્ષમતા ધરાવે છે. બંને દેશો વચ્ચે વધી રહેલો આ તણાવ માત્ર સીરિયા પૂરતો મર્યાદિત ન રહેતાં સમગ્ર પ્રદેશની શાંતિ માટે ઘાતક સાબિત થઈ શકે છે.
હુમલા પાછળનું કારણ અને ઈઝરાયેલના ગંભીર આરોપો
ઈઝરાયેલના વડાપ્રધાન કાર્યાલય દ્વારા જારી કરવામાં આવેલા નિવેદન અનુસાર, ઈઝરાયેલ અને સીરિયા વચ્ચે સરહદી સુરક્ષા સંબંધિત એક ચોક્કસ સ્થિતિ જાળવી રાખવા માટે કરાર થયેલો હતો. પરંતુ ઈઝરાયેલનો આરોપ છે કે સીરિયાની નવી સરકારે આ વ્યવસ્થાનો ભંગ કરવાની તૈયારી કરી હતી. સીરિયાએ તુર્કીના સૈનિકોને આ વ્યૂહાત્મક એરબેઝ પર તૈનાત થવાની મંજૂરી આપી દીધી હતી.
ઈઝરાયેલે સીરિયાને અગાઉથી જ કડક શબ્દોમાં ચેતવણી આપી હતી કે પોતાની દક્ષિણી સરહદ તરફ તુર્કીની કોઈ પણ પ્રકારની સૈન્ય હાજરી તેને મંજૂર નથી. નેતન્યાહુએ સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું છે કે ઈઝરાયેલ પોતાની સુરક્ષા સાથે કોઈ સમજૂતી નહીં કરે અને સીરિયામાં તુર્કીનું વધતું પ્રભાવ ક્ષેત્ર જો ઈઝરાયેલ તરફ આગળ વધશે તો તેનો આકરો જવાબ આપવામાં આવશે.
તુર્કી અને સીરિયાનો પક્ષ: ઈઝરાયેલના દાવાઓનું ખંડન
બીજી તરફ, તુર્કી અને સીરિયાએ ઈઝરાયેલના તમામ દાવાઓને સખત શબ્દોમાં ફગાવી દીધા છે. અંકારા (તુર્કી)નું કહેવું છે કે એરબેઝ પર તુર્કીના કોઈ કાયમી સૈન્ય અડ્ડા સ્થાપવાનો ઈરાદો નહોતો. તુર્કીના અધિકારીઓ ત્યાં માત્ર સીરિયાઈ સૈનિકોની ટ્રેનિંગ અને દ્વિપક્ષીય સૈન્ય સહયોગના ભાગરૂપે જ હાજર હતા.
તુર્કીના પ્રમુખ રેસેપ તૈયપ એર્દોગને નેતન્યાહુના આરોપોનો જવાબ આપતા કહ્યું કે ઈઝરાયેલ પોતાની વિસ્તારવાદી નીતિઓ અને પ્રદેશમાં અસ્થિરતા ફેલાવવાના ઈરાદાથી આવા પાયાવિહોણા આરોપો લગાવી રહ્યું છે. તેમણે ઉમેર્યું કે તુર્કી માત્ર સીરિયામાં સ્થિરતા લાવવાના પ્રયાસો કરી રહ્યું છે, પરંતુ ઈઝરાયેલ તેને પોતાની સુરક્ષા માટે ખતરો બતાવીને બિનજરૂરી ઉત્તેજના ઊભી કરી રહ્યું છે.
સીધા સૈન્ય ટકરાવનું જોખમ કેમ વધી રહ્યું છે?
સૌથી ચિંતાજનક બાબત એ છે કે ઈઝરાયેલે આ હવાઈ હુમલો કરતા પહેલા તુર્કીને કોઈ પૂર્વ સૂચના આપી નહોતી. તુર્કીમાં અમેરિકાના રાજદૂત અને વિશિષ્ટ દૂતના જણાવ્યા અનુસાર, તુર્કીની સૈન્ય રડાર સિસ્ટમે ઈઝરાયેલી લડાયક વિમાનોને પોતાની તરફ આવતા જોયા હતા. આવી સ્થિતિમાં તુર્કીની સૈન્ય જવાબી કાર્યવાહી કરી શકી હોત, જેનાથી સીધું યુદ્ધ છેડાઈ શક્યું હોત.
ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે ૨૦૧૫માં તુર્કીએ પોતાની સરહદ પાસે એક રશિયન લડાયક વિમાનને તોડી પાડ્યું હતું. સૈન્ય વિશ્લેષકોને ડર છે કે જો કોઈ ભૂલ કે ગેરસમજ થાય તો ઈઝરાયેલ અને તુર્કીની સેનાઓ સામસામે આવી શકે છે. અમેરિકાએ પણ ઈઝરાયેલના આ પગલા પર ઊંડી ચિંતા વ્યક્ત કરી છે અને તેને પ્રદેશમાં બિનજરૂરી તણાવ વધારનારું પગલું ગણાવ્યું છે.
સીરિયામાં બાસર અલ-અસદના પતન પછી બદલાયેલું સમીકરણ
ડિસેમ્બર ૨૦૨૪માં સીરિયામાં બળવાખોરોએ બશર અલ-અસદની લાંબા સમયથી ચાલી આવતી સરકારને ઉથલાવી દીધી હતી. ત્યારબાદ અહમદ અલ-શરા સીરિયાના નવા પ્રમુખ બન્યા. આ સત્તાપરિવર્તન પછી તુર્કીના સીરિયાની નવી સરકાર સાથે સંબંધો ખૂબ જ મજબૂત બન્યા છે. તુર્કી ૨૦૧૭થી ઉત્તર-પશ્ચિમ સીરિયામાં પોતાના સૈન્ય મથકો ચલાવી રહ્યું છે અને હવે તે નવી સીરિયન સેનાને તાલીમ આપી રહ્યું છે.
સામે પક્ષે, અસદ સરકારના પતનનો લાભ ઉઠાવીને ઈઝરાયેલે પણ દક્ષિણ-પશ્ચિમ સીરિયામાં પોતાની સૈન્ય હાજરી અને પ્રભાવમાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો છે. પરિણામે, સીરિયાની અંદર જ બંને દેશોના પ્રભાવ ક્ષેત્રો એકબીજાની ખૂબ નજીક આવી ગયા છે, જે ટકરાવનું મુખ્ય કારણ બની રહ્યું છે.
શું ઈઝરાયેલ અને તુર્કી વચ્ચે પૂર્ણ કક્ષાનું યુદ્ધ થશે?
સંરક્ષણ નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે હાલના તબક્કે બંને દેશો વચ્ચે સીધા અને પૂર્ણ કક્ષાના યુદ્ધની શક્યતા ઓછી છે, કારણ કે બંને દેશો તેના પરિણામોથી માહિતગાર છે. પરંતુ સીરિયામાં બંને પોતાના પ્રભાવની સરહદો નક્કી કરવા માંગે છે અને તેની કોઈ સ્પષ્ટ સીમારેખા નથી. આ પરિસ્થિતિમાં કોઈ નાની સૈન્ય ભૂલ કે ખોટી ગણતરી પણ ભવિષ્યમાં મોટા પ્રાદેશિક સંઘર્ષનું રૂપ લઈ શકે છે. નેતન્યાહુનો સંદેશ સ્પષ્ટ છે કે ઈઝરાયેલ પોતાની સરહદો પાસે તુર્કીની સૈન્ય હાજરી સહન નહીં કરે, જ્યારે તુર્કી પોતાના વલણથી પીછેહઠ કરવા તૈયાર નથી.
