ઈરાન-ઈઝરાયેલ જંગ: ભારતના તેલ આયાત બિલ પર જોખમ, પણ ફિઝિકલ અછતની કોઈ શક્યતા નથી.
પશ્ચિમ એશિયામાં યુદ્ધની સ્થિતિને કારણે વૈશ્વિક બજારમાં બ્રેન્ટ ક્રૂડનો ભાવ પ્રતિ બેરલ $૮૦ ને વટાવી ગયો છે. ઈરાન કટોકટી શરૂ થઈ તે પહેલાની સરખામણીએ આ ભાવ ૧૦ ટકા જેટલા વધારે છે. ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું ૮૮ ટકા ક્રૂડ ઓઈલ આયાત કરે છે અને તેનો અડધો ભાગ પશ્ચિમ એશિયામાંથી આવે છે, જે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ જેવા સંવેદનશીલ માર્ગો પર આધારિત છે. આ સંજોગોમાં પ્રશ્ન એ થાય છે કે શું ભારતમાં પેટ્રોલ-ડીઝલની અછત સર્જાશે?
ભારત પાસે છે ૧૦૦ મિલિયન બેરલનો સ્ટોક
ઉર્જા બજાર વિશ્લેષણ ફર્મ ‘કેપ્લર’ (Kpler) ના તાજેતરના અંદાજ મુજબ, ભારત પાસે હાલમાં આશરે ૪૦ થી ૪૫ દિવસ ચાલે તેટલો ક્રૂડ ઓઈલનો ભંડાર છે. આ ભંડારમાં ત્રણ મુખ્ય સ્ત્રોતોનો સમાવેશ થાય છે:
-
વ્યૂહાત્મક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ (SPR): ભારત સરકાર દ્વારા ભૂગર્ભમાં સુરક્ષિત રાખવામાં આવેલો કટોકટીનો જથ્થો.
-
રિફાઇનરી સ્ટોક: દેશની તેલ રિફાઇનરીઓ પાસે રહેલો વાણિજ્યિક જથ્થો.
-
ટ્રાન્ઝિટ ઓઈલ: એવા જહાજો જે અત્યારે ભારત તરફ રવાના થઈ ચૂક્યા છે અને રસ્તામાં છે.
કેપ્લરના મુખ્ય સંશોધન વિશ્લેષક સુમિત રિટોલિયા જણાવે છે કે, જો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ દ્વારા પુરવઠો અસ્થાયી રૂપે ખોરવાય, તો પણ ભારત પાસે તાત્કાલિક રાહત માટે પૂરતો અનામત જથ્થો છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટનું મહત્વ અને જોખમ
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ માત્ર ૩૩ કિમી પહોળો દરિયાઈ માર્ગ છે, પરંતુ તે વિશ્વની તેલ નિકાસનો ત્રીજો ભાગ અને ગેસ પુરવઠાનો ૨૦ ટકા ભાગ વહન કરે છે. ભારત દરરોજ આશરે ૫ મિલિયન બેરલ તેલ આયાત કરે છે, જેમાંથી ૨.૫ મિલિયન બેરલ આ જ માર્ગે આવે છે. જો ઈરાન આ માર્ગ બંધ કરે, તો આયાત ખર્ચ અને પરિવહન ખર્ચમાં તોતિંગ વધારો થઈ શકે છે.
ભારતનો ‘પ્લાન-B’: રશિયા અને અન્ય સ્ત્રોતો
વિશ્લેષકો માને છે કે ભારત પાસે ભૌતિક અછત ટાળવા માટે અન્ય મજબૂત વિકલ્પો છે. જો પશ્ચિમ એશિયામાંથી સપ્લાય અટકે, તો ભારત નીચેના દેશો પાસેથી વધારાનું તેલ મંગાવી શકે છે: ૧. રશિયા: હાલમાં પણ ભારત રશિયા પાસેથી મોટા પ્રમાણમાં તેલ ખરીદી રહ્યું છે. ૨. પશ્ચિમ આફ્રિકા અને લેટિન અમેરિકા: નાઇજીરિયા અને બ્રાઝિલ જેવા દેશો ભારતની જરૂરિયાત પૂરી કરી શકે છે. ૩. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ: અમેરિકા પાસેથી આયાત વધારીને સંતુલન જાળવી શકાય છે.
આર્થિક દબાણ: અછત નહીં, પણ મોંઘવારીનું જોખમ
ભારત માટે અત્યારે સૌથી મોટું જોખમ તેલની અછતનું નથી, પરંતુ વધતા આયાત બિલનું છે. ગયા નાણાકીય વર્ષમાં ભારતે તેલ આયાત પર ૧૩૭ અબજ ડોલર ખર્ચ્યા હતા. જો બ્રેન્ટ ક્રૂડના ભાવ ઊંચા રહેશે, તો દેશના વિદેશી મુદ્રા ભંડાર પર દબાણ આવશે અને સ્થાનિક સ્તરે મોંઘવારી વધી શકે છે.
ભારતની તેલ રિફાઇનરીઓ અને સરકારની દૂરંદેશીને કારણે અત્યારે ગભરાવાની જરૂર નથી. ૪૫ દિવસનો બફર સ્ટોક ભારતને વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા કરવા માટે પૂરતો સમય આપે છે. જોકે, લાંબા ગાળાના યુદ્ધની સ્થિતિમાં વૈશ્વિક કિંમતોમાં અસ્થિરતા એ ભારત માટે પડકારજનક સાબિત થઈ શકે છે.
