હોર્મુઝની જળસંધિ પર ગરમાયેલું વાતાવરણ: ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે યુદ્ધના ભણકારા
વર્તમાન વૈશ્વિક ભૌગોલિક રાજકારણમાં મધ્ય-પૂર્વના દેશો હંમેશા ચર્ચાના કેન્દ્રમાં રહ્યા છે, પરંતુ હાલમાં ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે જે પ્રકારનો તણાવ જોવા મળી રહ્યો છે, તે ખૂબ જ ચિંતાજનક છે. ખાસ કરીને ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ (હોર્મુઝની જળસંધિ) ને લઈને બંને દેશો વચ્ચેની ખેંચતાણ હવે એક વિસ્ફોટક વળાંક પર આવી ગઈ છે. ઈરાને અમેરિકાને સ્પષ્ટ ચેતવણી આપી છે કે હોર્મુઝ પર તેમનું નિયંત્રણ તેમની ‘રેડ લાઈન’ છે અને તેમાં કોઈપણ પ્રકારનો હસ્તક્ષેપ તેઓ સહન કરશે નહીં.
સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ
આખરે હોર્મુઝની જળસંધિ આટલી મહત્વની કેમ છે? આ સાંકડો દરિયાઈ માર્ગ દુનિયાના તેલના વેપારની લાઈફલાઈન છે. પર્સિયન ગલ્ફમાંથી નીકળતા વિશ્વના કુલ તેલનો મોટો હિસ્સો આ જ માર્ગેથી પસાર થાય છે. જો આ માર્ગ બંધ થઈ જાય અથવા તેના પર કોઈ એક દેશનું એકાધિકાર થઈ જાય, તો વૈશ્વિક અર્થતંત્ર ખોરવાઈ શકે છે. ઈરાન સારી રીતે જાણે છે કે હોર્મુઝ એ તેનું સૌથી મોટું વ્યૂહાત્મક શસ્ત્ર છે. ઈરાની નેતૃત્વનું કહેવું છે કે આ માર્ગ તેમની સુરક્ષા સાથે સીધો જોડાયેલો છે અને તેઓ કોઈપણ વિદેશી શક્તિને અહીં પોતાની ઈચ્છા થોપવા દેશે નહીં.
ઈરાનનું આક્રમક વલણ: “કોઈપણ કિંમતે પીછેહઠ નહીં”
ઈરાનના ખાતમ અલ-અંબિયા સેન્ટ્રલ હેડક્વાર્ટરના પ્રવક્તાએ અમેરિકાને સીધો પડકાર ફેંકતા કહ્યું છે કે, “દુનિયાની કોઈ એવી તાકાત નથી જે હોર્મુઝને અમારી પાસેથી છીનવી શકે.” આ નિવેદન દર્શાવે છે કે ઈરાન પોતાની સંપ્રભુતા બાબતે કોઈ પણ પ્રકારની સમજૂતી કરવા તૈયાર નથી. ઈરાની નેતાઓના મતે, અમેરિકા દ્વારા કરવામાં આવતી ધમકીઓ અને ઈરાનના પાયાના માળખા (Infrastructure) પર હુમલાની ચેતવણીઓ હવે સહન કરવામાં નહીં આવે.
ઈરાની સંસદના અધ્યક્ષ મોહમ્મદ બાઘેર ગાલિબાફના મતે, ઈરાન યુદ્ધ નથી ઈચ્છતું, પરંતુ પોતાની સુરક્ષા માટે તેઓ દરેક પરિસ્થિતિનો સામનો કરવા સક્ષમ છે. તેમણે અમેરિકા સાથે થયેલા શાંતિ સમજૂતી પત્રો (MoU) પર પણ પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા છે. તેમનું સ્પષ્ટ માનવું છે કે જે કરારોથી ઈરાનને કોઈ લાભ ન મળતો હોય, તેના પર ટકી રહેવાનો કોઈ અર્થ નથી.
અમેરિકાની સક્રિયતા અને એરસ્ટ્રાઈક્સ
બીજી તરફ, અમેરિકી સેન્ટ્રલ કમાન્ડ (CENTCOM) પણ શાંત બેઠું નથી. અમેરિકાએ ઈરાનના વિવિધ સૈન્ય ઠેકાણાઓ પર હવાઈ હુમલાઓ શરૂ રાખ્યા છે. અમેરિકાનું કહેવું છે કે આ હુમલાઓનો મુખ્ય હેતુ તે ઠેકાણાઓને નષ્ટ કરવાનો છે, જેનો ઉપયોગ હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા જહાજોને ડરાવવા કે ધમકાવવા માટે કરવામાં આવે છે. અમેરિકાનું માનવું છે કે ઈરાનની આ હરકતો આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગોની સુરક્ષા માટે ખતરો છે.
તણાવની વધતી જતી આંચો
જ્યારે બે પરમાણુ સંપન્ન કે શક્તિશાળી દેશો આમને-સામને હોય, ત્યારે માત્ર સૈન્ય જ નહીં, પણ આર્થિક અને માનવીય પાસાઓ પણ ખૂબ ગંભીર બની જાય છે.
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર અસર: તેલના ભાવમાં થતો વધારો સામાન્ય ગ્રાહક પર સીધી અસર કરે છે. હોર્મુઝના તણાવને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ અસ્થિર બની ગયા છે, જે ભારત જેવા આયાતકાર દેશો માટે ચિંતાનો વિષય છે.
પ્રાદેશિક અસ્થિરતા: ઈરાન અને અમેરિકાના આ ટકરાવમાં મધ્ય-પૂર્વના અન્ય દેશો પણ બેધ્યાન રહી શકતા નથી. આખું ક્ષેત્ર એક પ્રકારના અવિશ્વાસ અને ભયના વાતાવરણમાં જીવી રહ્યું છે.
“દર્દનો બદલો”: ઈરાનની ચેતવણી
ઈરાને ચેતવણી આપી છે કે તેમની સૈન્ય કાર્યવાહી પહેલેથી જ શરૂ થઈ ચૂકી છે અને જો સ્થિતિ વધુ બગડી, તો તેનો જવાબ અત્યાર કરતા અનેકગણો વધુ વિનાશક હશે. આ પ્રકારના નિવેદનો દર્શાવે છે કે બંને પક્ષો વચ્ચે અત્યારે સંવાદ કરતાં સંઘર્ષની શક્યતાઓ વધુ છે. અમેરિકા અને ઈરાન બંને પોતપોતાના રાષ્ટ્રીય હિતોની વાત કરી રહ્યા છે, પરંતુ કમનસીબે આ લડાઈમાં સામાન્ય જનતા અને વૈશ્વિક શાંતિ પીસાઈ રહી છે.
શું ઉકેલ શક્ય છે?
જ્યારે બંને દેશો પોતાની ‘રેડ લાઈન’ નક્કી કરી ચૂક્યા હોય, ત્યારે મુત્સદ્દીગીરી (Diplomacy) નો માર્ગ ઘણો સાંકડો થઈ જાય છે. દુનિયાભરના દેશો ઈચ્છી રહ્યા છે કે આ તણાવ શાંત થાય. કોઈ પણ દેશ પરમાણુ કે પરંપરાગત યુદ્ધ પરવડી શકે તેમ નથી. જોકે, વર્તમાન પરિસ્થિતિ જોતા લાગે છે કે બંને પક્ષો એકબીજાની તાકાતનું પરીક્ષણ કરી રહ્યા છે.
ઈરાનનું કહેવું છે કે તેઓ પોતાની સુરક્ષા માટે કટિબદ્ધ છે, જ્યારે અમેરિકાનું કહેવું છે કે તેઓ આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમો અને સમુદ્રી સુરક્ષા જાળવવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે. આ બંને દાવાઓની વચ્ચે, સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ એક ‘ફ્લેશ પોઈન્ટ’ બનીને રહી ગયું છે.
ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેનું આ સંઘર્ષ હવે માત્ર બે દેશો વચ્ચેની રાજનીતિ નથી, પણ તે વિશ્વભરના તેલ પુરવઠા અને ભૌગોલિક સુરક્ષાને અસર કરતું એક મોટું સંકટ છે. હોર્મુઝની જળસંધિ પર કોઈ એક પક્ષનું આધિપત્ય દુનિયા માટે જોખમી બની શકે છે, પરંતુ તે માર્ગની સુરક્ષા માટે યુદ્ધ એકમાત્ર વિકલ્પ હોઈ શકે નહીં. આવનારા દિવસોમાં બંને દેશો કેવી ભૂમિકા ભજવે છે, તેના પર જ વિશ્વની શાંતિ નિર્ભર કરે છે. આશા રાખીએ કે સમજદારી જીતે અને હિંસાનો માર્ગ ટાળવામાં આવે, કારણ કે યુદ્ધના અંતે માત્ર વિનાશ જ હાથ લાગે છે.
