જહાજો પર કરોડોનો દંડ લાદીને ઈરાને બતાવ્યું પોતાનું વર્ચસ્વ, વૈશ્વિક તેલ બજારમાં હલચલ.
મધ્ય પૂર્વમાં યુદ્ધની સ્થિતિ વધુ સ્ફોટક બની રહી છે. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની ૪૮ કલાકની આખરી ચેતવણીના જવાબમાં ઈરાને શસ્ત્રોની સાથે આર્થિક હથિયાર પણ ઉગામ્યું છે. ઈરાની સરકારે હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાંથી પસાર થતા ચોક્કસ જહાજો પાસેથી ૨ મિલિયન ડોલર (અંદાજે ₹૧૮૮ કરોડ) ની ટ્રાન્ઝિટ ફી અથવા ટોલ વસૂલવાની સત્તાવાર જાહેરાત કરી છે. આ નિર્ણયથી આંતરરાષ્ટ્રીય જળસીમામાં વહાણવટાના નિયમો અને વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર ગંભીર અસરો પડવાની શક્યતા છે.
ઈરાનની શક્તિનું પ્રદર્શન: સાંસદનું નિવેદન
ઈરાની સંસદની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સમિતિના વરિષ્ઠ સભ્ય અલાઉદ્દીન બોરોજેર્દીએ આ નવા ટોલ વિશે માહિતી આપતા જણાવ્યું હતું કે, આ પગલું દાયકાઓ પછી હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર ઈરાનની સાર્વભૌમત્વ અને સત્તા દર્શાવે છે. બોરોજેર્દીએ કહ્યું, “ચોક્કસ જહાજો પાસેથી ૨ મિલિયન ડોલરનો દંડ વસૂલવો એ ઈરાનની તાકાતનો પુરાવો છે. હવે જ્યારે આ પ્રદેશમાં યુદ્ધનો ખર્ચ વધી રહ્યો છે, ત્યારે ટ્રાન્ઝિટ ફી વસૂલવી એ ઇસ્લામિક રિપબ્લિકનો કાયદેસરનો અધિકાર છે.”
ટ્રમ્પની ‘૪૮ કલાક’ની ડેડલાઈન અને ઈરાનનો પ્રતિસાદ
ગયા અઠવાડિયે અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાનને લલકારતા કહ્યું હતું કે જો ૪૮ કલાકમાં હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ખોલવામાં નહીં આવે, તો અમેરિકા ઈરાનના સૌથી મોટા પાવર પ્લાન્ટ્સ પર હુમલો કરશે. આ ધમકીના જવાબમાં ઈરાની સાંસદે વળતો પ્રહાર કરતા જણાવ્યું કે, માત્ર ઈરાન જ જોખમમાં નથી. જો અમેરિકા હુમલો કરશે તો ઇઝરાયેલના તમામ પાવર પ્લાન્ટ્સ પણ ઈરાની મિસાઈલોની પહોંચમાં છે અને તેને માત્ર ૨૪ કલાકમાં જ નાશ કરી શકાય છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટનું મહત્વ અને આર્થિક અસર
હોર્મુઝની સામુદ્રધુની એ વિશ્વની ‘ઓઈલ લાઈફલાઈન’ ગણાય છે. વિશ્વના કુલ ક્રૂડ ઓઈલના પુરવઠાનો ૨૦% થી ૩૦% ભાગ આ સાંકડા દરિયાઈ માર્ગેથી પસાર થાય છે. ઈરાને લાદેલો આ તોતિંગ ટોલ વેપારી જહાજો માટે મોટો બોજ સાબિત થશે. ૨૩ માર્ચ, ૨૦૨૬ ના રિપોર્ટ મુજબ:
-
વૈશ્વિક તેલના ભાવ: ટોલ અને યુદ્ધના ભયને કારણે ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં પ્રતિ બેરલ $૫ થી $૮ નો ઉછાળો જોવા મળ્યો છે.
-
શિપિંગ ખર્ચ: ૨ મિલિયન ડોલરનો ટોલ એટલે કે જહાજોએ માલની કિંમત વધારવી પડશે, જેની સીધી અસર ગ્રાહકો પર પડશે.
-
ભારત પર અસર: ભારત તેના તેલની જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો આ માર્ગે મંગાવે છે, તેથી દેશમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ વધવાની આશંકા છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાનું ઉલ્લંઘન?
અમેરિકા અને તેના સાથી દેશોએ આ ટોલને ગેરકાયદેસર ગણાવ્યો છે. ‘યુનાઈટેડ નેશન્સ કન્વેન્શન ઓન ધ લો ઓફ ધ સી’ (UNCLOS) મુજબ, આંતરરાષ્ટ્રીય સામુદ્રધુનીમાંથી પસાર થતા જહાજોને ‘ઈનોસન્ટ પેસેજ’નો અધિકાર હોય છે. જોકે, ઈરાનનું કહેવું છે કે પશ્ચિમી દેશોના પ્રતિબંધો અને યુએસ નૌકાદળની હાજરી તેના અધિકારોનું ઉલ્લંઘન કરે છે, તેથી તે આ ફી વસૂલવા માટે હકદાર છે.
હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં સર્જાયેલી આ કટોકટી હવે માત્ર લશ્કરી જંગ નથી રહી, પણ એક જટિલ આર્થિક યુદ્ધ બની ગઈ છે. ૨ મિલિયન ડોલરનો ટોલ લાદીને ઈરાને અમેરિકાને બતાવ્યું છે કે તે દરિયાઈ વેપારને ઠપ્પ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. ૨૩ માર્ચ, ૨૦૨૬ ના આ ગંભીર માહોલમાં હવે આખી દુનિયાની નજર ટ્રમ્પના આગામી પગલા પર છે. શું અમેરિકા હુમલો કરશે કે પછી મધ્યસ્થી દ્વારા રસ્તો કાઢવામાં આવશે?
