કેન્સર ‘નોટિફાય’ કરવા લાયક રોગ નથી: સુપ્રીમ કોર્ટમાં કેન્દ્ર સરકારે આપ્યો મહત્વનો જવાબ
કેન્સર એક એવો રોગ છે જેણે લાખો લોકોના જીવનને અસર કરી છે. તાજેતરમાં સુપ્રીમ કોર્ટમાં દાખલ કરાયેલી અરજીના જવાબમાં, કેન્દ્ર સરકારે એક મહત્વપૂર્ણ સ્પષ્ટતા કરી છે. કેન્દ્ર સરકારે કહ્યું છે કે કેન્સર ચેપી રોગ નથી અને તેને ચેપી રોગો જેવા ‘મન્ડેટોરીલી નોટિફાયેબલ’ રોગોની યાદીમાં સામેલ કરી શકાતો નથી. આ જવાબ કેન્દ્ર સરકારે અરજદાર અનુરાગ શ્રીવાસ્તવ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી રિટ અરજીના સંદર્ભમાં આપ્યો છે, જેમાં કેન્સરને સૂચિત કરવા અને તેના પર દેખરેખ રાખવાની માંગ કરવામાં આવી હતી.
કેન્દ્ર સરકારનું વલણ: કેન્સર કેમ અલગ છે?
કેન્દ્રીય આરોગ્ય મંત્રાલયે સુપ્રીમ કોર્ટમાં આપેલા પોતાના સોગંદનામામાં સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું છે કે કેન્સર એક બિન-ચેપી રોગ છે. તે એક વ્યક્તિથી બીજા વ્યક્તિમાં ફેલાતો નથી. તેથી, તેને કોલેરા અથવા ડેન્ગ્યુ જેવા ચેપી રોગોની જેમ સૂચિત કરવાની જરૂર નથી. સરકારે વિશ્વ આરોગ્ય સંગઠન (WHO) ની માર્ગદર્શિકા ટાંકીને કહ્યું કે WHO કેન્સર માટે ફરજિયાત સૂચના પ્રણાલીને બદલે ‘કેન્સર નોંધણી’ અને લાંબા ગાળાના રોગચાળાના દેખરેખની પણ ભલામણ કરે છે. સરકાર માને છે કે દેશમાં વર્તમાન કેન્સર વ્યવસ્થાપન પ્રણાલી વૈજ્ઞાનિક રીતે મજબૂત અને બંધારણીય રીતે મજબૂત છે.
સ્વાસ્થ્ય રાજ્યનો વિષય છે
કેન્દ્ર સરકારે બંધારણીય જોગવાઈઓ તરફ ઈશારો કરતા કહ્યું કે ‘સ્વાસ્થ્ય’ એ મુખ્યત્વે રાજ્યનો વિષય છે. કોઈપણ રોગને ‘નોટિફાય’ કરવાનો નિર્ણય લેવો એ રાજ્ય સરકારોના અધિકારક્ષેત્રમાં આવે છે. હાલના આંકડાઓ મુજબ, દેશના ૧૭ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોએ પહેલેથી જ પોતાના જાહેર સ્વાસ્થ્ય કાયદાઓ અથવા વહીવટી આદેશો દ્વારા કેન્સરને દેખરેખ (Surveillance) માટે સૂચિત કરી દીધું છે. આ દર્શાવે છે કે સરકાર આ બાબત પ્રત્યે પહેલેથી જ જાગૃત છે અને રાજ્યો પોતાની જરૂરિયાત મુજબ પગલાં લઈ રહ્યા છે.
ICMR ની રાષ્ટ્રીય દેખરેખ પ્રણાલી
સરકારે સ્પષ્ટતા કરી છે કે કેન્સર સર્વેલન્સ માટે કોઈ નવા કાયદા કે ફરજિયાત સૂચનાની જરૂર નથી, કારણ કે નેશનલ કેન્સર રજિસ્ટ્રી પ્રોગ્રામ (NCRP) પહેલાથી જ ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ મેડિકલ રિસર્ચ (ICMR) દ્વારા કાર્યરત છે. આ કાર્યક્રમ હેઠળ, વસ્તી-આધારિત અને હોસ્પિટલ-આધારિત કેન્સર રજિસ્ટ્રી દ્વારા દેશભરમાં કેન્સરના કેસોનું નિરીક્ષણ કરવામાં આવે છે. આ સિસ્ટમ દ્વારા, સરકાર પાસે દેશમાં કેન્સરના દર્દીઓનો ડેટા ઉપલબ્ધ છે, જે નીતિ ઘડતર માટે પૂરતો છે.
સરકારની ચાલુ પહેલ અને પ્રતિબદ્ધતા
કેન્દ્ર સરકારે સુપ્રીમ કોર્ટને આગ્રહ કર્યો છે કે નીતિગત બાબતોમાં કોર્ટે હસ્તક્ષેપ કરવો જોઈએ નહીં. સરકાર પોતાની જવાબદારી સારી રીતે નિભાવી રહી છે, જેના ઉદાહરણ તરીકે નીચે મુજબની વિવિધ યોજનાઓ રજૂ કરવામાં આવી છે:
NP-NCD: રાષ્ટ્રીય બિન-સંચારી રોગ નિવારણ અને નિયંત્રણ કાર્યક્રમ, જે કેન્સરની રોકથામ માટે કાર્યરત છે.
આયુષ્માન ભારત PM-JAY: જે હેઠળ લાખો ગરીબ પરિવારોને કેન્સરની મોંઘી સારવાર અને નિદાનમાં આર્થિક મદદ મળે છે.
સ્ટેટ કેન્સર ઈન્સ્ટિટ્યૂટ: દેશભરમાં કેન્સરની અત્યાધુનિક સારવાર માટે તૃતીયક કેન્સર કેર કેન્દ્રોનું વિસ્તરણ કરવામાં આવી રહ્યું છે.
સરકારે સોગંદનામામાં જણાવ્યું છે કે આ તમામ કાર્યક્રમો સરકારની કેન્સરની રોકથામ, પ્રારંભિક સ્ક્રીનિંગ, ચોક્કસ નિદાન અને દર્દીઓને સસ્તી સારવાર પૂરી પાડવાની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે.
શા માટે આ વિવાદ મહત્વનો છે?
આ અરજી એવા સમયે મહત્વની બની છે જ્યારે દેશમાં કેન્સરના કેસો વધી રહ્યા છે. અરજદારની માંગ છે કે કેન્સરને એક જાહેર સ્વાસ્થ્ય કટોકટી તરીકે ગણીને વધુ કડક નિયમો બનાવવા જોઈએ. બીજી તરફ સરકારનું માનવું છે કે કેન્સરના કિસ્સામાં ‘અધિસૂચના’ (Notification) કરવાથી દર્દીઓની ગોપનીયતા અને સામાજિક સ્વીકાર્યતા પર પણ અસર પડી શકે છે. કેન્સર સાથે જોડાયેલા સામાજિક કલંકને ઘટાડવા માટે સરકાર અને તબીબી નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જાગૃતિ ફેલાવવી એ તેને ‘નોટિફાય’ કરવા કરતા વધુ અસરકારક માર્ગ છે.
