કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા અને ચીનની કૂટનીતિ: આસ્થા, અર્થતંત્ર કે સોફ્ટ પાવરનો નવો ખેલ?
કૈલાશ માનસરોવરનું નામ લેવામાં આવે ત્યારે ભારતીય મનમાં સૌથી પહેલાં કોઈ સામાન્ય પ્રવાસન સ્થળની તસવીર ઊભી થતી નથી. આંખો સામે આવે છે બરફથી ઢંકાયેલો કૈલાશ, તેની આસપાસનું વિશાળ હિમાલય, શાંત માનસરોવર અને ભગવાન શિવ પ્રત્યેની હજારો વર્ષ જૂની આસ્થા. લાખો હિંદુઓ માટે આ માત્ર એક યાત્રા નથી, પરંતુ જીવનમાં એક વખત પૂર્ણ કરવાની આધ્યાત્મિક ઇચ્છા છે.
પરંતુ કૈલાશ માનસરોવર જેટલું ધાર્મિક રીતે મહત્વપૂર્ણ છે, એટલું જ તે ભૂરાજકીય રીતે પણ સંવેદનશીલ સ્થળ છે. કારણ કે આ પવિત્ર વિસ્તાર હાલમાં ચીનના નિયંત્રણ હેઠળ આવેલા તિબેટ સ્વાયત્ત પ્રદેશમાં આવે છે. એટલે ભારતીય શ્રદ્ધાળુઓ માટેની યાત્રા સીધી રીતે ભારત-ચીન સંબંધો, સરહદી વ્યવસ્થા, વિઝા-પરમિટ અને દ્વિપક્ષીય કૂટનીતિ સાથે જોડાઈ જાય છે.
આ જ કારણસર જ્યારે ચીન તરફથી કૈલાશ માનસરોવર યાત્રાને લઈને સકારાત્મક સંદેશાઓ આપવામાં આવે છે, ત્યારે તેની પાછળ માત્ર ધાર્મિક ભાવના છે કે પછી કોઈ વ્યૂહાત્મક હેતુ પણ છે—તે અંગે ચર્ચા થવી સ્વાભાવિક છે.
નાસ્તિક વિચારસરણી ધરાવતા ચીનની ‘ધાર્મિક’ ભાષા કેમ ચર્ચામાં?
ચીનની સત્તાધારી કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીની વિચારધારા પરંપરાગત રીતે નાસ્તિક રહી છે. ચીની રાજ્ય વ્યવસ્થામાં ધાર્મિક સંસ્થાઓ અને ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ પર લાંબા સમયથી સરકારી નિયંત્રણ રહ્યું છે.
આ પરિસ્થિતિમાં જ્યારે ચીન કૈલાશ માનસરોવર જેવા હિંદુ ધાર્મિક સ્થળ અંગે એવી ભાષાનો ઉપયોગ કરે છે કે યાત્રા ભારત અને ચીનના લોકો વચ્ચે સમજણ અને સંબંધોને મજબૂત કરી શકે છે, ત્યારે આ ઘટનાને માત્ર ધાર્મિક દૃષ્ટિકોણથી જોવી મુશ્કેલ છે.
અહીં ‘સોફ્ટ પાવર’નો મુદ્દો મહત્વનો બની જાય છે.
આધુનિક આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં દેશો માત્ર સૈન્ય શક્તિથી પોતાનો પ્રભાવ સ્થાપિત કરતા નથી. સંસ્કૃતિ, પ્રવાસન, શિક્ષણ, ધર્મ, કલા, રમતગમત અને ઐતિહાસિક વારસાનો ઉપયોગ કરીને પણ દેશો પોતાની છબી સુધારવાનો પ્રયાસ કરે છે. કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા આ જ સંદર્ભમાં ચીન માટે એક સંભવિત કૂટનીતિક સાધન બની શકે છે.
કૈલાશ ભારત માટે એટલું મહત્વનું કેમ?
હિંદુ પરંપરામાં કૈલાશ પર્વતને ભગવાન શિવનું નિવાસસ્થાન માનવામાં આવે છે. માનસરોવર પણ ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક દૃષ્ટિએ અત્યંત પવિત્ર માનવામાં આવે છે.
યાત્રાળુઓ માટે આ પ્રવાસ માત્ર ભૌગોલિક અંતર કાપવાનો નથી. ઊંચાઈવાળા અને મુશ્કેલ હિમાલયી પ્રદેશમાંથી પસાર થઈને કૈલાશના દર્શન કરવાનું પોતાનામાં જ એક આધ્યાત્મિક અનુભવ માનવામાં આવે છે.
કૈલાશની પરિક્રમાને પણ વિશેષ ધાર્મિક મહત્ત્વ આપવામાં આવે છે. અનેક શ્રદ્ધાળુઓ માટે આ યાત્રા જીવનની એક મોટી આધ્યાત્મિક સિદ્ધિ સમાન છે.
એટલે કૈલાશ માનસરોવરનો મુદ્દો ભારત માટે માત્ર પ્રવાસન કે ધાર્મિક પર્યટનનો મુદ્દો નથી. તે ભારતની સંસ્કૃતિ અને આધ્યાત્મિક વારસાની સાથે જોડાયેલો પ્રશ્ન છે.
ચીનના તિબેટ પર નિયંત્રણ સાથે જોડાયેલી ભૂરાજનીતિ
કૈલાશ અને માનસરોવર તિબેટના નગારી વિસ્તારમાં આવેલા છે. આ વિસ્તાર ભારત માટે વ્યૂહાત્મક રીતે પણ મહત્વનો છે.
ભારતીય યાત્રાળુઓને અહીં પહોંચવા માટે લાંબા સમયથી વિશેષ પરમિટ અને દ્વિપક્ષીય વ્યવસ્થાની જરૂર પડે છે. ભારત તરફથી પરંપરાગત રીતે લિપુલેખ અને નાથુ લા જેવા માર્ગોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
અહીંથી એક મહત્વપૂર્ણ બાબત સમજાય છે—એક ધાર્મિક યાત્રા કેટલી સરળતાથી વિદેશનીતિનો વિષય બની શકે છે.
જો બે દેશો વચ્ચે સંબંધો સારા હોય તો યાત્રા માટેની પ્રક્રિયા સરળ બની શકે છે. જો સંબંધોમાં તણાવ હોય તો યાત્રા પણ અસરગ્રસ્ત થઈ શકે છે.
યાત્રાથી ચીનને આર્થિક ફાયદો પણ થાય છે
ચીન કૈલાશ માનસરોવર યાત્રાને માત્ર કૂટનીતિથી જ નહીં, પરંતુ આર્થિક દૃષ્ટિએ પણ જોઈ શકે છે.
ભારતમાંથી મોટી સંખ્યામાં યાત્રાળુઓ તિબેટના આ વિસ્તારમાં પહોંચે છે. તેમની મુસાફરી, રહેવા, વાહનવ્યવસ્થા, પરમિટ, સ્થાનિક સેવાઓ અને અન્ય ખર્ચથી સ્થાનિક અર્થતંત્રને આવક મળે છે.
ખાસ કરીને નગારી જેવા ઊંચાઈવાળા અને મર્યાદિત આર્થિક પ્રવૃત્તિ ધરાવતા વિસ્તારમાં ધાર્મિક પ્રવાસન આવકનું મહત્વપૂર્ણ સાધન બની શકે છે.
આથી ચીન માટે કૈલાશ યાત્રા એક એવું ક્ષેત્ર બની શકે છે જ્યાં એક સાથે બે લાભ મળે—સ્થાનિક અર્થતંત્રને આવક અને ભારત સાથે સાંસ્કૃતિક સંપર્ક.
કોરોના પછી યાત્રા ફરી શરૂ થવાથી વધી ચર્ચા
કોવિડ-19 મહામારી દરમિયાન લાંબા સમય સુધી કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા બંધ રહી હતી. ત્યારબાદ યાત્રા ફરી શરૂ થઈ ત્યારે તેના કારણે ભારત અને ચીન વચ્ચે લોકોના સ્તરે સંપર્ક પુનઃસ્થાપિત કરવાનો મુદ્દો પણ ચર્ચામાં આવ્યો.
ચીનની અંદર પણ કૈલાશ અંગે એક રસપ્રદ ચર્ચા જોવા મળી છે. કેટલાક ચીની નાગરિકોએ પ્રશ્ન કર્યો કે જે વિસ્તાર ચીનના તિબેટમાં આવેલો છે અને જેને ચીની સાંસ્કૃતિક પરંપરામાં અલગ રીતે જોવામાં આવે છે, તે ભારતીયો માટે આટલો પવિત્ર કેમ છે?
ચીની સત્તાવાર માધ્યમોએ આવા પ્રશ્નોના જવાબમાં યાત્રાના આર્થિક અને દ્વિપક્ષીય સંબંધોને લગતા ફાયદાઓ પર ભાર મૂક્યો છે.
અહીંથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ચીન આ યાત્રાને હવે માત્ર પ્રવાસન પ્રવૃત્તિ તરીકે નહીં, પરંતુ ભારત સાથેના સંબંધોમાં ઉપયોગી એક સંપર્કબિંદુ તરીકે પણ જોઈ શકે છે.
‘શિવ ડિપ્લોમસી’ શબ્દ ક્યાંથી આવ્યો?
ભારત-ચીન સંબંધોમાં બૌદ્ધ ધર્મનો ઉપયોગ સોફ્ટ પાવર તરીકે થતો હોવાની ચર્ચા નવી નથી. ચીન તિબેટના બૌદ્ધ વારસા પર પોતાનું નિયંત્રણ જાળવી રાખે છે અને બૌદ્ધ વિશ્વ સાથેના સંબંધોમાં પણ સક્રિય રહેવાનો પ્રયાસ કરે છે.
ભારત અને નેપાળ સહિતના દેશો સાથે બૌદ્ધ વારસો એક મહત્વપૂર્ણ સાંસ્કૃતિક કડી છે. લુમ્બિની જેવા સ્થળો આસપાસ ચીનની હાજરી અને રોકાણને પણ આ વ્યાપક સોફ્ટ પાવર નીતિના સંદર્ભમાં જોવામાં આવે છે.
હવે જો કૈલાશ માનસરોવર યાત્રાને પણ ચીન સકારાત્મક કૂટનીતિક સંદેશાઓ સાથે રજૂ કરે છે તો કેટલાક વિશ્લેષકો તેને ‘શિવ ડિપ્લોમસી’ તરીકે જોવાનું શરૂ કરે છે.
અલબત્ત, આ શબ્દ કોઈ સત્તાવાર ચીની નીતિનું નામ નથી. તે ચીનની સંભવિત સાંસ્કૃતિક કૂટનીતિને સમજાવવા માટે વપરાતી એક વ્યાખ્યા તરીકે જોવો વધુ યોગ્ય છે.
શું ચીન ખરેખર પોતાની છબી સુધારવા માગે છે?
ભારત અને ચીન વચ્ચે વર્ષોથી અનેક મુદ્દે મતભેદ રહ્યા છે. સરહદ વિવાદ, વાસ્તવિક નિયંત્રણ રેખા પર તણાવ, વેપાર અસંતુલન અને વ્યૂહાત્મક સ્પર્ધા બંને દેશોના સંબંધોમાં મહત્વપૂર્ણ મુદ્દા છે.
આવા સમયમાં સીધી રાજકીય વાતચીત કરતાં સાંસ્કૃતિક અને લોકો વચ્ચેના સંપર્કના માધ્યમો ઘણી વખત ઓછા વિવાદાસ્પદ હોય છે.
કૈલાશ યાત્રા આ માટે અનુકૂળ માધ્યમ બની શકે છે. કારણ કે અહીં ભારતના સામાન્ય નાગરિકોની ધાર્મિક લાગણી જોડાયેલી છે અને ચીન પાસે યાત્રા માટેની વ્યવસ્થા તથા પ્રવેશ અંગે મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા છે.
એટલે યાત્રાને સરળ બનાવવાનો કોઈપણ નિર્ણય ભારત માટે સકારાત્મક સંકેત બની શકે છે, પરંતુ સાથે એ પણ જોવું પડશે કે ચીન આ પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ અન્ય કૂટનીતિક સંદેશાઓ સાથે કેવી રીતે કરે છે.
શું કૈલાશ યાત્રા ભારત-ચીનના સંબંધો બદલી શકે?
આ સવાલનો જવાબ સરળ નથી.
એક તરફ લોકો વચ્ચેના સંપર્કમાં વધારો થવાથી ગેરસમજ ઘટી શકે છે. ધાર્મિક યાત્રા બંને દેશોના લોકો વચ્ચે માનવીય જોડાણ વધારી શકે છે. પ્રવાસન અને સાંસ્કૃતિક સંપર્ક સંબંધોમાં નરમાઈ લાવી શકે છે.
પરંતુ બીજી તરફ સરહદ વિવાદ જેવા ગંભીર મુદ્દાઓ માત્ર ધાર્મિક યાત્રાથી ઉકેલાતા નથી.
ગલવાન જેવી ઘટનાઓ ભારતની વ્યૂહાત્મક અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા વિચારસરણીમાં ઊંડી અસર છોડી ચૂકી છે. તેથી કોઈપણ સાંસ્કૃતિક પહેલને ભારત ચોક્કસપણે આવકારશે, પરંતુ તેને સરહદી પ્રશ્નોથી અલગ રાખીને જોવાની જરૂર રહેશે.
કૈલાશની યાત્રાનો લાંબો અને મુશ્કેલ ઇતિહાસ
કૈલાશ માનસરોવર સુધી પહોંચવાની પરંપરા સદીઓ જૂની છે. તિબેટ સાથે ભારતના ધાર્મિક અને વેપારી સંબંધો પણ ઐતિહાસિક રહ્યા છે.
પરંતુ તિબેટ પર ચીનના નિયંત્રણ બાદ પરિસ્થિતિ સંપૂર્ણપણે બદલાઈ ગઈ. યાત્રા માટેના પરંપરાગત માર્ગો રાજકીય અને સુરક્ષા કારણોસર બંધ થયા અને ભારતીય યાત્રાળુઓ માટે કૈલાશ પહોંચવું મુશ્કેલ બન્યું.
1962ના ભારત-ચીન યુદ્ધ બાદ બંને દેશોના સંબંધોમાં ભારે તણાવ આવ્યો અને ધાર્મિક યાત્રા પણ તેની અસરથી બચી શકી નહીં.
પછીના વર્ષોમાં રાજદ્વારી પ્રયાસો દ્વારા યાત્રાને ફરી શરૂ કરવાનો માર્ગ તૈયાર થયો.
સુબ્રમણ્યમ સ્વામીની ભૂમિકા પણ ચર્ચાસ્પદ રહી છે
કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા ફરી શરૂ થવાના ઇતિહાસમાં ભાજપના નેતા અને પૂર્વ સાંસદ સુબ્રમણ્યમ સ્વામી પોતે પોતાની ભૂમિકા અંગે અનેક વખત વાત કરી ચૂક્યા છે.
તેમના જણાવ્યા અનુસાર 1978માં ચીનની મુલાકાત દરમિયાન તેમણે તત્કાલીન ચીની નેતા ડેંગ શિયાઓપિંગ સમક્ષ કૈલાશ માનસરોવર યાત્રાનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો.
સ્વામીના વર્ણન પ્રમાણે તેમણે યાત્રાનો માર્ગ ફરી ખોલવાની માંગ કરી હતી અને ત્યારબાદ ચીન તરફથી આ અંગે પ્રક્રિયા આગળ વધારવામાં આવી.
પછી 1981માં ભારતીય યાત્રાળુઓના એક જૂથે ફરી કૈલાશ માનસરોવર તરફ યાત્રા કરી હોવાનો ઉલ્લેખ વિવિધ અહેવાલો અને સ્વામીના પોતાના ઇન્ટરવ્યૂમાં જોવા મળે છે.
આ ઘટનાએ એક મહત્વપૂર્ણ બાબત સાબિત કરી હતી—કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા માત્ર ધાર્મિક સંસ્થા કે પ્રવાસન વિભાગનો મુદ્દો નથી, પરંતુ તે ઉચ્ચ સ્તરની કૂટનીતિ સાથે પણ સીધી રીતે જોડાયેલી છે.
માનસરોવરનું ધાર્મિક અને ભૌગોલિક મહત્વ
માનસરોવર ઊંચાઈવાળા તિબેટીયન પ્રદેશમાં આવેલું વિશાળ મીઠા પાણીનું સરોવર છે. ભારતીય ધાર્મિક પરંપરામાં તેને અત્યંત પવિત્ર સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.
પુરાણો અને ધાર્મિક માન્યતાઓમાં માનસરોવરનો સંબંધ બ્રહ્મા, ભગવાન શિવ અને વિવિધ પવિત્ર નદીઓ સાથે જોડવામાં આવે છે. જોકે વિવિધ નદીઓના વાસ્તવિક ભૌગોલિક સ્ત્રોત અંગે આધુનિક ભૂગોળ અને ધાર્મિક પરંપરાના વર્ણનો અલગ છે.
આ તફાવત સમજવો પણ જરૂરી છે, કારણ કે કૈલાશ-માનસરોવર વિશેની ઘણી લોકમાન્યતાઓ આધ્યાત્મિક પરંપરાનો ભાગ છે, જ્યારે તેના ભૌગોલિક પાસાઓ વૈજ્ઞાનિક રીતે અલગ રીતે સમજાવવામાં આવે છે.
કુદરતી આપત્તિઓ પણ યાત્રા માટે મોટો પડકાર
કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા માત્ર રાજકીય રીતે જ મુશ્કેલ નથી. કુદરતી પરિસ્થિતિ પણ અહીં અત્યંત પડકારજનક છે.
હિમાલયમાં હવામાન ઝડપથી બદલાઈ શકે છે. ઊંચાઈ, ઓક્સિજનની અછત, બરફવર્ષા, ભૂસ્ખલન, ભારે વરસાદ અને ફ્લેશ ફ્લડ જેવી ઘટનાઓ યાત્રાળુઓ માટે ગંભીર જોખમ ઊભું કરી શકે છે.
નેપાળમાં આવેલી કુદરતી આપત્તિઓ અને ફ્લેશ ફ્લડની ઘટનાઓએ પણ સમયાંતરે આ સમગ્ર હિમાલયી યાત્રા માર્ગની નાજુકતા સામે લાવી છે.
આથી ભવિષ્યમાં યાત્રા વધારવાની સાથે સુરક્ષા વ્યવસ્થા, હવામાનની આગાહી, ઈમરજન્સી રેસ્ક્યૂ અને મેડિકલ સુવિધાઓને પણ એટલું જ મહત્વ આપવું પડશે.
શું ચીન આસ્થાનો ઉપયોગ કરી રહ્યું છે?
આ સવાલનો સીધો જવાબ ‘હા’ કે ‘ના’માં આપવો કદાચ યોગ્ય નહીં રહે.
ચીન ખરેખર કૈલાશ યાત્રાને ભારત સાથેના સંબંધોમાં એક સકારાત્મક સંપર્કબિંદુ તરીકે ઉપયોગ કરી શકે છે. તેને આર્થિક લાભ પણ થાય છે અને ભારત સાથે લોકોના સ્તરે સંવાદ માટેનું એક માધ્યમ પણ મળે છે.
પરંતુ એ સાબિત કરવું કે ચીન માત્ર ભારતની ધાર્મિક લાગણીને ‘હથિયાર’ બનાવી રહ્યું છે, તેના માટે વધુ ચોક્કસ પુરાવા જરૂરી છે.
સૌથી યોગ્ય અભિગમ કદાચ એ રહેશે કે ભારત આ પહેલને આવકારે, પરંતુ તેની પાછળના વ્યૂહાત્મક હેતુઓ અંગે આંખ બંધ ન કરે.
ભારત માટે આગળનો રસ્તો શું?
ભારત માટે કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા ત્રણ સ્તરે મહત્વપૂર્ણ છે—આસ્થા, લોકો વચ્ચેનો સંપર્ક અને કૂટનીતિ.
યાત્રાળુઓ માટે સુરક્ષિત અને સરળ માર્ગ ઉપલબ્ધ કરાવવો એ પ્રથમ પ્રાથમિકતા હોવી જોઈએ. સાથે જ ભારતે ચીન સાથેના સરહદી અને વ્યૂહાત્મક મુદ્દાઓ પર પોતાનું વલણ પણ સ્પષ્ટ રાખવું પડશે.
ધાર્મિક યાત્રા સંબંધોમાં નરમાઈ લાવી શકે છે, પરંતુ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને સરહદી હિતો સાથે કોઈ સમાધાન કર્યા વિના.
