વેસ્ટર્ન ડેડિકેટેડ ફ્રેઇટ કોરિડોર શું છે? PM મોદીએ શરૂ કર્યા 326 કિમીના 3 મહત્વના સેક્શન, જાણો દેશને કેવી રીતે થશે ફાયદો
ભારતના વિકાસમાં રેલવે માત્ર મુસાફરોને એક શહેરથી બીજા શહેર સુધી પહોંચાડવાનું માધ્યમ નથી. દેશની અર્થવ્યવસ્થાની ગતિ જાળવી રાખવામાં પણ રેલવેની ભૂમિકા ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. ખાસ કરીને જ્યારે વાત કાચા માલ, તૈયાર માલ, કન્ટેનર અને ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનોને એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે પહોંચાડવાની હોય ત્યારે ઝડપી અને ઓછા ખર્ચે પરિવહન અત્યંત જરૂરી બની જાય છે.
આ જ જરૂરિયાતને ધ્યાનમાં રાખીને ભારતમાં ડેડિકેટેડ ફ્રેઇટ કોરિડોર એટલે કે માત્ર માલગાડીઓ માટે બનાવવામાં આવેલા વિશેષ રેલ માર્ગોનું નેટવર્ક તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યું છે. હવે આ મહત્વાકાંક્ષી પ્રોજેક્ટને વધુ મોટું બળ મળ્યું છે.
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ વડોદરાથી ₹35,000 કરોડથી વધુના વિવિધ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સનું ઉદ્ઘાટન અને ખાતમુહૂર્ત કર્યું હતું. આ કાર્યક્રમ દરમિયાન વેસ્ટર્ન ડેડિકેટેડ ફ્રેઇટ કોરિડોર (WDFC)ના ત્રણ મહત્વપૂર્ણ સેક્શન દેશને સમર્પિત કરવામાં આવ્યા. આ ત્રણ વિભાગ શરૂ થતાં પશ્ચિમ ભારતને જોડતો સમગ્ર WDFC માર્ગ તેની નિર્ધારિત લંબાઈ સુધી કાર્યરત બન્યો છે.
શું છે વેસ્ટર્ન ડેડિકેટેડ ફ્રેઇટ કોરિડોર?
સરળ ભાષામાં સમજીએ તો વેસ્ટર્ન ડેડિકેટેડ ફ્રેઇટ કોરિડોર એવો વિશેષ રેલવે માર્ગ છે, જે મુખ્યત્વે માલગાડીઓની અવરજવર માટે બનાવવામાં આવ્યો છે.
હાલની સામાન્ય રેલવે લાઈનો પર પેસેન્જર ટ્રેનો અને માલગાડીઓ બંને દોડે છે. આવી સ્થિતિમાં માલગાડીઓને ઘણી વખત પેસેન્જર ટ્રેનોને પ્રાથમિકતા આપવી પડે છે. પરિણામે માલગાડીઓની ગતિ અને સમયપાલન પર અસર પડે છે.
ડેડિકેટેડ ફ્રેઇટ કોરિડોરનો મુખ્ય હેતુ આ સમસ્યાને દૂર કરવાનો છે. માલગાડીઓ માટે અલગ અને આધુનિક રેલ માર્ગ ઉપલબ્ધ થતાં ભારે માલસામાનને ઝડપથી એક છેડેથી બીજા છેડે લઈ જવાનું સરળ બનશે.
WDFC ઉત્તર પ્રદેશના દાદરીથી શરૂ થઈને મહારાષ્ટ્રના જવાહરલાલ નેહરુ પોર્ટ ઓથોરિટી એટલે કે JNPA સુધી પહોંચે છે. દાદરી ખાતે તે ઈસ્ટર્ન ડેડિકેટેડ ફ્રેઇટ કોરિડોર સાથે જોડાય છે. આ રીતે પશ્ચિમ અને પૂર્વ ભારત વચ્ચે માલવાહક રેલ પરિવહન માટે એક વિશાળ નેટવર્ક તૈયાર થાય છે.
PM મોદીએ કયા ત્રણ સેક્શનનું લોકાર્પણ કર્યું?
વડોદરાના કાર્યક્રમ દરમિયાન WDFCના ત્રણ મહત્વપૂર્ણ વિભાગોને રાષ્ટ્રને સમર્પિત કરવામાં આવ્યા.
આમાં સાણંદ (ઉત્તર)-મકરપુરા, ન્યૂ ઉમરગામ-ન્યૂ સફાળે અને ન્યૂ સફાળે-JNPA સેક્શનનો સમાવેશ થાય છે.
આ ત્રણેય વિભાગોની કુલ લંબાઈ આશરે 326 રૂટ કિલોમીટર છે. આ પ્રોજેક્ટ્સ પાછળ ₹20,700 કરોડથી વધુનું રોકાણ કરવામાં આવ્યું છે.
આ ત્રણ સેક્શનનું મહત્વ એટલા માટે પણ વધારે છે કે હવે ઔદ્યોગિક વિસ્તારો અને પશ્ચિમ કિનારાના મહત્વપૂર્ણ પોર્ટ વચ્ચેનો માલવાહક રેલ સંપર્ક વધુ મજબૂત બનશે.
JNPA સુધી માલ પહોંચાડવામાં મળશે મોટો ફાયદો
ભારતના વેપાર માટે બંદરોની ભૂમિકા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. દેશમાંથી મોટી માત્રામાં માલ વિદેશમાં મોકલવામાં આવે છે અને એટલી જ રીતે કાચો માલ તથા અન્ય ઉત્પાદનો આયાત પણ થાય છે.
આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં બંદર સુધી માલ પહોંચાડવાની વ્યવસ્થા જેટલી ઝડપી અને કાર્યક્ષમ હોય, એટલો જ વેપારનો ખર્ચ ઘટાડી શકાય છે.
WDFCનું નવું નેટવર્ક ઔદ્યોગિક વિસ્તારોને JNPA સાથે વધુ સીધા અને ઝડપી રેલ કનેક્શનથી જોડશે. પરિણામે કન્ટેનર અને અન્ય ઔદ્યોગિક માલને લાંબા સમય સુધી સામાન્ય રેલવે ટ્રેક પર અટકવાની જરૂરિયાત ઓછી થશે.
માલગાડીઓ માટે અલગ કોરિડોર હોવાને કારણે પરિવહનનું આયોજન પણ વધુ સરળ બની શકે છે.
એક્સપોર્ટ-ઇમ્પોર્ટ માટે કેમ મહત્વપૂર્ણ છે?
કલ્પના કરો કે ગુજરાત, રાજસ્થાન, હરિયાણા અથવા ઉત્તર ભારતના કોઈ ઔદ્યોગિક વિસ્તારમાં તૈયાર થયેલો માલ મુંબઈ નજીકના બંદર સુધી પહોંચાડવાનો છે.
જો માલવાહક ટ્રેન સામાન્ય પેસેન્જર રેલ નેટવર્ક પર આધારિત હોય તો ટ્રાફિક, ટ્રેનના ક્રોસિંગ અને અન્ય કારણોસર સમય વધી શકે છે. આ વિલંબનો સીધો અસર સમગ્ર સપ્લાય ચેઇન પર પડી શકે છે.
WDFC જેવી વ્યવસ્થા આ પ્રક્રિયાને વધુ સુવ્યવસ્થિત બનાવવાનો પ્રયાસ છે. માલગાડીઓને સમર્પિત માર્ગ મળવાથી બંદર સુધી પહોંચવાનો સમય ઘટી શકે છે અને કન્ટેનરની હેરફેર વધુ ઝડપી બની શકે છે.
આનો લાભ માત્ર મોટી કંપનીઓને નહીં, પરંતુ દેશના નિકાસ ક્ષેત્ર સાથે સંકળાયેલા અનેક ઉદ્યોગોને થઈ શકે છે.
લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચમાં ઘટાડો કેવી રીતે થશે?
કોઈપણ વસ્તુની અંતિમ કિંમત નક્કી કરવામાં પરિવહન ખર્ચનો મહત્વનો હિસ્સો હોય છે. જો એક ફેક્ટરીમાંથી માલ બંદર સુધી પહોંચાડવામાં વધુ સમય અને વધુ ખર્ચ થાય તો તેની અસર ઉત્પાદનની સ્પર્ધાત્મકતા પર પડે છે.
ડેડિકેટેડ ફ્રેઇટ કોરિડોરનો હેતુ માલ પરિવહનને ઝડપી અને વધુ કાર્યક્ષમ બનાવવાનો છે. ટ્રેનોની ગતિ, વધારે ક્ષમતા અને અલગ ટ્રેક જેવી સુવિધાઓના કારણે લાંબા અંતરના માલ પરિવહનમાં કાર્યક્ષમતા વધવાની શક્યતા છે.
આથી ભારતીય ઉત્પાદકોને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ભાવની દૃષ્ટિએ વધુ સ્પર્ધાત્મક બનવામાં મદદ મળી શકે છે.
પેસેન્જર ટ્રેનોને પણ મળશે રાહત
WDFCનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ પરોક્ષ લાભ સામાન્ય રેલવે મુસાફરોને થઈ શકે છે.
હાલના રેલવે નેટવર્ક પર માલગાડીઓ અને પેસેન્જર ટ્રેનો બંને દોડે છે. ખાસ કરીને ગુજરાત અને મુંબઈ વચ્ચેના વ્યસ્ત રૂટ પર ભારે ટ્રાફિક જોવા મળે છે.
જ્યારે મોટી સંખ્યામાં માલગાડીઓ અલગ કોરિડોર પર ખસેડવામાં આવશે ત્યારે મુખ્ય પેસેન્જર રૂટ પર ઉપલબ્ધ ક્ષમતા વધી શકે છે.
આનો અર્થ એ થઈ શકે છે કે ભવિષ્યમાં વધુ પેસેન્જર ટ્રેનો ચલાવવી, હાલની ટ્રેનોની આવર્તન વધારવી અથવા ટ્રેનના સમયપત્રકમાં વધુ સારી રીતે આયોજન કરવું શક્ય બને.
અર્થાત્, ફ્રેઇટ કોરિડોર માત્ર ઉદ્યોગો માટેનો પ્રોજેક્ટ નથી. તેની અસર સામાન્ય રેલવે મુસાફરોના પ્રવાસ પર પણ જોવા મળી શકે છે.
2,843 કિલોમીટરનું વિશાળ નેટવર્ક
ભારતમાં ડેડિકેટેડ ફ્રેઇટ કોરિડોરનો વિચાર કોઈ નાનો રેલવે પ્રોજેક્ટ નથી. પશ્ચિમ અને પૂર્વ ભારતને આવરી લેતું સમગ્ર નેટવર્ક આશરે 2,843 કિલોમીટરનું છે.
WDFC દાદરીથી JNPA સુધી જાય છે, જ્યારે EDFC પૂર્વ દિશામાં મહત્વપૂર્ણ ઔદ્યોગિક વિસ્તારોને જોડે છે. દાદરી ખાતે બંને કોરિડોરનો જોડાણ બિંદુ હોવાથી દેશના વિવિધ પ્રદેશોમાંથી આવતો માલ એક વિશાળ સમર્પિત નેટવર્ક મારફતે આગળ વધી શકે છે.
આ નેટવર્કને ભારતની વધતી જતી મેન્યુફેક્ચરિંગ અને લોજિસ્ટિક્સ અર્થવ્યવસ્થાના મહત્વપૂર્ણ આધારસ્તંભ તરીકે જોવામાં આવે છે.
લગભગ બે દાયકાથી ચાલી રહેલું સપનું
ડેડિકેટેડ ફ્રેઇટ કોરિડોરની કલ્પના આજની નથી. આ પ્રોજેક્ટને મંજૂરી મળ્યા બાદ તેના અમલીકરણમાં અનેક વર્ષો લાગ્યા છે.
મોટા ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટમાં જમીન, પર્યાવરણ, બાંધકામ, બ્રિજ, ટનલ, સ્ટેશન અને અત્યાધુનિક સિગ્નલિંગ જેવી અનેક બાબતોને એકસાથે સંભાળવી પડે છે. તેથી આવા પ્રોજેક્ટ પૂર્ણ કરવામાં લાંબો સમય લાગવો સ્વાભાવિક છે.
પરંતુ હવે જ્યારે પશ્ચિમ કોરિડોરનું સમગ્ર નેટવર્ક કાર્યરત બન્યું છે ત્યારે ભારતના રેલવે ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં એક મહત્વપૂર્ણ અધ્યાય પૂર્ણ થયો હોવાનું કહી શકાય.
માલગાડીઓની સંખ્યા પણ વધવાની શક્યતા
રેલવેના આંકડા પ્રમાણે, ઓગસ્ટ સુધીમાં અગાઉથી કાર્યરત રહેલા DFC સેક્શન પર આશરે 5.2 લાખ માલગાડી ટ્રિપ પૂર્ણ થઈ ચૂકી હતી. આ રૂટ્સ પર દૈનિક સરેરાશ આશરે 435 માલગાડીઓ દોડતી હોવાનું જણાવાયું છે.
હવે નવા વિભાગો પણ નેટવર્કમાં જોડાતા માલ પરિવહનની ક્ષમતા વધુ વધવાની શક્યતા છે.
આ ઉપરાંત લાંબી અને ભારે માલગાડીઓને વધુ કાર્યક્ષમ રીતે ચલાવવાની સુવિધા પણ આ કોરિડોરની ખાસિયત છે. એટલે કે એક જ ટ્રેનમાં મોટા પ્રમાણમાં માલ પરિવહન કરવાની ક્ષમતા દેશના લોજિસ્ટિક્સ નેટવર્ક માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
ઉદ્યોગો માટે શું બદલાઈ શકે?
WDFCનો સીધો લાભ એવા વિસ્તારોને થઈ શકે છે જ્યાં મેન્યુફેક્ચરિંગ, ઓટોમોબાઈલ, એન્જિનિયરિંગ, કન્ટેનર, પેટ્રોકેમિકલ અને અન્ય ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિઓનું પ્રમાણ વધારે છે.
જ્યારે કોઈ ઉદ્યોગને વિશ્વસનીય અને ઝડપી પરિવહન સુવિધા મળે છે ત્યારે કંપનીઓ માટે નવી ફેક્ટરી સ્થાપવાની અથવા ઉત્પાદન વધારવાની શક્યતાઓ પણ વધી શકે છે.
સારા રેલ કનેક્શનના કારણે સપ્લાય ચેઇન વધુ મજબૂત બની શકે છે. એક તરફ કાચો માલ ફેક્ટરી સુધી ઝડપથી આવી શકે છે અને બીજી તરફ તૈયાર માલ બજાર અથવા બંદર સુધી ઝડપથી મોકલી શકાય છે.
રોજગાર અને નવા ઔદ્યોગિક વિકાસની શક્યતા
મોટા ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટની અસર માત્ર રેલવે સુધી સીમિત રહેતી નથી. જ્યાં પરિવહન સુવિધા સુધરે છે ત્યાં ઘણી વખત નવા વેરહાઉસ, લોજિસ્ટિક્સ હબ, ઔદ્યોગિક એકમો અને સપ્લાય ચેઇન સેવાઓ વિકસવાની શક્યતા રહે છે.
WDFCની આસપાસના વિસ્તારોમાં પણ લાંબા ગાળે આ પ્રકારના વિકાસને વેગ મળી શકે છે.
ખાસ કરીને ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર જેવા મોટા ઔદ્યોગિક રાજ્યો માટે પોર્ટ કનેક્ટિવિટી અને માલ પરિવહનની વધતી ક્ષમતા રોકાણના નવા અવસર ઊભા કરી શકે છે.
ભારતની લોજિસ્ટિક્સ વ્યવસ્થામાં મોટું પગલું
વિશ્વના મોટા મેન્યુફેક્ચરિંગ દેશો સાથે સ્પર્ધા કરવા માટે માત્ર ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારવી પૂરતી નથી. ઉત્પાદિત માલને યોગ્ય સમયે અને ઓછા ખર્ચે બજાર સુધી પહોંચાડવો પણ એટલો જ જરૂરી છે.
આ સંદર્ભમાં WDFC જેવા પ્રોજેક્ટ ભારતની લોજિસ્ટિક્સ વ્યવસ્થાને વધુ આધુનિક બનાવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
જો માલ પરિવહનનો સમય ઘટે, રેલવેની ક્ષમતા વધે અને પોર્ટ સુધી કનેક્ટિવિટી વધુ સારી બને તો સમગ્ર સપ્લાય ચેઇન પર તેની અસર જોવા મળી શકે છે.
હવે આગળ શું?
WDFCના મહત્વપૂર્ણ વિભાગો પૂર્ણ થયા બાદ હવે પડકાર એ રહેશે કે આ વિશાળ નેટવર્કનો મહત્તમ ઉપયોગ કેવી રીતે કરવામાં આવે.
કોરિડોર પર પૂરતી માલગાડીઓ ચલાવવી, ઔદ્યોગિક વિસ્તારોને વધુ સારી રીતે જોડવા, કન્ટેનર ટ્રાફિક વધારવો અને પોર્ટ કનેક્ટિવિટીનો સંપૂર્ણ લાભ ઉઠાવવો—આગામી તબક્કામાં આ બાબતો મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
એકંદરે જોવામાં આવે તો વેસ્ટર્ન ડેડિકેટેડ ફ્રેઇટ કોરિડોર માત્ર નવી રેલવે લાઈન નથી. તે ભારતના માલ પરિવહનના મોડલને બદલવાનો પ્રયાસ છે.
વડોદરાથી શરૂ થયેલા આ નવા તબક્કા સાથે હવે દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં ઉદ્યોગ, પોર્ટ અને રેલવે વચ્ચેનું જોડાણ વધુ મજબૂત બનશે. તેનો સૌથી મોટો લાભ લાંબા ગાળે ભારતીય ઉદ્યોગ, નિકાસકારો, લોજિસ્ટિક્સ ક્ષેત્ર અને અંતે સામાન્ય રેલવે મુસાફરો સુધી પહોંચે તેવી અપેક્ષા છે.
લગભગ બે દાયકાથી ચાલી રહેલા આ પ્રોજેક્ટનું પૂર્ણ નેટવર્ક હવે કાર્યરત થવું ભારતના ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસ માટે ચોક્કસપણે એક મહત્વપૂર્ણ માઈલસ્ટોન છે.
