નાગરિકતા સાબિત કરવા માટે આ દસ્તાવેજો છે અનિવાર્ય, માત્ર પાસપોર્ટ પર ન રહો નિર્ભર!
તાજેતરમાં ભારત સરકારના વિદેશ મંત્રાલય (MEA) દ્વારા કરવામાં આવેલી એક ટિપ્પણીએ સોશિયલ મીડિયા અને રાજકીય વર્તુળોમાં ભારે ચર્ચા જગાવી છે. મંત્રાલયે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે “પાસપોર્ટ એ માત્ર આંતરરાષ્ટ્રીય મુસાફરી માટેનું એક દસ્તાવેજ છે, તે નાગરિકતાનો અંતિમ પુરાવો નથી.” આ નિવેદન બાદ પ્રશ્ન એ થયો છે કે તો પછી ભારતીય નાગરિકતા સાબિત કરવા માટે કયા દસ્તાવેજો કાયદેસર રીતે માન્ય ગણાય? આ લેખમાં આપણે આ મુદ્દાના વિવિધ પાસાઓ અને અદાલતોના વલણને સમજવાનો પ્રયત્ન કરીશું.
વિદેશ મંત્રાલયના નિવેદન પાછળનો હેતુ
આ નિવેદન ‘પાસપોર્ટ સેવા દિવસ’ નિમિત્તે આપવામાં આવ્યું હતું, જેમાં મંત્રાલયના અધિકારીઓ નવી ટેકનોલોજીથી સજ્જ ચિપ-આધારિત ઇ-પાસપોર્ટ વિશે માહિતી આપી રહ્યા હતા. આ નવા પાસપોર્ટમાં બાયોમેટ્રિક ડેટા જેવી અત્યાધુનિક સુરક્ષા વ્યવસ્થાઓ ઉમેરવામાં આવી છે, જેથી વિશ્વભરમાં તેની સ્વીકાર્યતા વધે અને છેતરપિંડીના જોખમો ઘટે.
વિદેશ મંત્રાલયનું કહેવું છે કે પાસપોર્ટ જારી કરવાની પ્રક્રિયા અત્યંત કડક હોય છે અને તેમાં વિવિધ સરકારી એજન્સીઓ દ્વારા ઊંડાણપૂર્વક તપાસ (Due Diligence) કરવામાં આવે છે. પરંતુ, મંત્રાલયે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે આટલી તપાસ છતાં, પાસપોર્ટ પોતે નાગરિકતાનો એકમાત્ર અને નિર્ણાયક પુરાવો નથી. તે મુખ્યત્વે ઓળખ અને મુસાફરી માટેનું દસ્તાવેજ છે.
બંધારણીય અદાલતોનું વલણ: ઇતિહાસ શું કહે છે?
નાગરિકતાના કાયદાકીય મુદ્દાઓ સામાન્ય ધારણાઓ કરતા ઘણા વધુ જટિલ હોય છે. ભૂતકાળમાં ભારતીય અદાલતોએ આ વિષય પર અનેકવાર મહત્વના અવલોકનો કર્યા છે.
-
બોમ્બે હાઈકોર્ટનો ૨૦૧૩નો ચુકાદો: વર્ષ ૨૦૧૩માં બોમ્બે હાઈકોર્ટે એક મહત્વપૂર્ણ અવલોકન કરતા કહ્યું હતું કે માત્ર પાસપોર્ટ હોવો એ ભારતીય નાગરિકતાનો પૂરતો પુરાવો નથી. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે ૧ જુલાઈ, ૧૯૮૭ પછી જન્મેલા લોકોએ નાગરિકતાના કાયદા હેઠળની તમામ શરતો પૂરી કરવી પડે છે, જેમાં તેમના માતા-પિતાની નાગરિકતાની સ્થિતિ સાબિત કરવી પણ અનિવાર્ય છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કહ્યું હતું કે પાસપોર્ટ કે [Aadhaar Redacted] કાર્ડ જેવી વસ્તુઓ નાગરિકતાનો અંતિમ પુરાવો ગણી શકાય નહીં.
-
સુપ્રીમ કોર્ટનો મત: સર્વોચ્ચ અદાલતે પણ વારંવાર ઓળખના દસ્તાવેજો અને નાગરિકતાના પુરાવા વચ્ચેનો તફાવત સમજાવ્યો છે. ખાસ કરીને મતદાર યાદીના સુધારા સંબંધિત કેસો દરમિયાન, સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટપણે કહ્યું છે કે [Aadhaar Redacted] કાર્ડ એ ઓળખનો પુરાવો બની શકે છે, પરંતુ તે નાગરિકતાનો એકમાત્ર (standalone) પુરાવો નથી.
સુપ્રીમ કોર્ટનું માનવું છે કે નાગરિકતાના પ્રશ્નોનું સંચાલન ‘નાગરિકતા અધિનિયમ, ૧૯૫૫’ (Citizenship Act, 1955) ની જોગવાઈઓ હેઠળ થાય છે, માત્ર સરકારી આઈડી કાર્ડની મદદથી નહીં.
શું નાગરિકતા માટે કોઈ એક દસ્તાવેજ છે?
આ પ્રશ્નનો જવાબ ખૂબ જ જટિલ છે. ભારતમાં જન્મથી નાગરિક બનેલા દરેક વ્યક્તિને સરકાર દ્વારા કોઈ એક સાર્વત્રિક ‘નાગરિકતા પ્રમાણપત્ર’ (Citizenship Certificate) આપવામાં આવતું નથી. ભારતીય નાગરિકતા એ બંધારણીય જોગવાઈઓ, ૧૯૫૫ના નાગરિકતા કાયદા, જન્મના રેકોર્ડ્સ, માતા-પિતાની સ્થિતિ અને અન્ય સહાયક દસ્તાવેજોના સમૂહ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે.
જોકે, અહીં એ નોંધવું અત્યંત જરૂરી છે કે ‘પાસપોર્ટ એક્ટ, ૧૯૬૭’ ની કલમ ૫ મુજબ, પાસપોર્ટ ઓથોરિટી ત્યારે જ પાસપોર્ટ જારી કરે છે જ્યારે તેઓ અરજદારની સંપૂર્ણ તપાસ કરે. તે જ કાયદાની કલમ ૬(૨)(એ) મુજબ, જો અરજદાર ભારતનો નાગરિક ન હોય તો ઓથોરિટીએ પાસપોર્ટ આપવાનો ઇનકાર કરવો જ પડે છે. એટલે કે, જ્યારે તમને પાસપોર્ટ મળે છે, ત્યારે રાજ્યે પહેલાથી જ ખાતરી કરી લીધી હોય છે કે તમે ભારતીય નાગરિક છો.
