જાણો ભારતીય નોટોનો ઇતિહાસ: ક્યારે આવ્યો ગાંધીજીનો સ્માઈલી ફોટો અને શું હવે બદલાશે ડિઝાઇન?

ભારતીય નોટો પર મહાત્મા ગાંધીનો ફોટો કેવી રીતે આવ્યો? શું ભવિષ્યમાં બદલાઈ શકે છે ચલણી નોટની ડિઝાઇન?

ભારતીય ચલણ અને રાષ્ટ્રપિતા મહાત્મા ગાંધી એકબીજાના પર્યાય બની ગયા છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે આઝાદી પછી તરત જ નોટો પર ગાંધીજીનો ફોટો નહોતો? અને શું હવે સરકાર અન્ય કોઈ મહાનુભાવનો ફોટો નોટ પર લાવવાની તૈયારી કરી રહી છે?

ગાંધીજીનો ફોટો નોટ પર ક્યારે આવ્યો?

• આઝાદી પછી: 1947માં આઝાદી મળ્યા બાદ શરૂઆતમાં નોટો પર બ્રિટિશ રાજા જ્યોર્જ VI ના ફોટાને બદલે ‘અશોક સ્તંભ’નો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.
• 1969માં પ્રથમ એન્ટ્રી: મહાત્મા ગાંધીની 100મી જન્મજયંતિ નિમિત્તે પ્રથમ વખત 1969માં એક સ્મૃતિ નોટ બહાર પાડવામાં આવી હતી, જેમાં તેઓ સેવાગ્રામ આશ્રમમાં બેઠેલા જોવા મળ્યા હતા.
• 1987માં કાયમી સ્થાન: ઓક્ટોબર 1987માં જ્યારે 500 રૂપિયાની નોટ રજૂ કરવામાં આવી, ત્યારે તેમાં ગાંધીજીના ફોટાનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.
• 1996ની ‘ગાંધી સીરીઝ’: રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) એ વર્ષ 1996માં ‘મહાત્મા ગાંધી સીરીઝ’ની નોટો લોન્ચ કરી, જે અત્યાર સુધી ચલણમાં છે. નોટ પર દેખાતો ગાંધીજીનો ફોટો વાસ્તવમાં વર્ષ 1946માં તત્કાલીન વાઇસરોય હાઉસ (હવે રાષ્ટ્રપતિ ભવન) ની બહાર લેવામાં આવેલી એક તસવીરનો ક્રોપ્ડ હિસ્સો છે.

શું ફોટો બદલી શકાય છે? જોન બ્રિટાસનો દાવો

તાજેતરમાં સાંસદ જોન બ્રિટાસે એક ચોંકાવનારો દાવો કર્યો છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, જોકે RBI સત્તાવાર રીતે આવી કોઈ યોજના હોવાનો ઈન્કાર કરી રહી છે, પરંતુ સત્ય કંઈક અલગ છે. બ્રિટાસના મતે, નોટ પરના ફોટાને બદલવા અથવા અન્ય નેતાઓના ફોટા ઉમેરવા બાબતે ઉચ્ચ સ્તરીય ચર્ચાઓનો પ્રથમ રાઉન્ડ પૂર્ણ થઈ ચૂક્યો છે.

અગાઉ પણ એવી ચર્ચાઓ થઈ હતી કે રવીન્દ્રનાથ ટાગોર કે એ.પી.જે. અબ્દુલ કલામ જેવી હસ્તીઓના ફોટા પણ વોટરમાર્ક તરીકે વાપરી શકાય છે. જોકે, RBI એ અત્યાર સુધી આવી તમામ અટકળોને નકારી કાઢી છે.

ધોરણ 12 સાયન્સ પછી કયા શોર્ટ ટર્મ કોર્સ કરવા? જાણો કરિયર બનાવવા માટેના 5 બેસ્ટ ઓપ્શન્સ

ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામાની માંગ સાથે દિલ્હીમાં ગુંજ્યું ‘કોકરોચ જનતા પાર્ટી’નું આંદોલન

ચલણી નોટ બદલવાની પ્રક્રિયા શું છે?

ભારતીય ચલણની ડિઝાઇનમાં કોઈપણ ફેરફાર કરવાની પ્રક્રિયા ખૂબ જ જટિલ છે:

1. RBI સેન્ટ્રલ બોર્ડ: સૌ પ્રથમ RBI નું સેન્ટ્રલ બોર્ડ નવી ડિઝાઇન અથવા ફેરફારની ભલામણ કરે છે.
2. સરકારની મંજૂરી: આ ભલામણ કેન્દ્ર સરકાર પાસે જાય છે. સરકારની અંતિમ મંજૂરી વિના ચલણમાં કોઈ ફેરફાર થઈ શકતો નથી.
3. સુરક્ષા ફીચર્સ: નવી ડિઝાઇન સાથે સુરક્ષા ફીચર્સ (Security Features) પણ અપડેટ કરવાના હોય છે જેથી નકલી નોટો રોકી શકાય.

મહાત્મા ગાંધીનો ફોટો એ ભારતીય રાષ્ટ્રીય ઓળખનું પ્રતિક છે. જોકે ટેકનોલોજી અને સુરક્ષાના કારણોસર નોટોની ડિઝાઇન સમયાંતરે બદલાતી રહે છે, પરંતુ મુખ્ય ફોટો બદલવો એ એક મોટો રાજકીય અને સામાજિક નિર્ણય હોઈ શકે છે. હાલમાં તો RBI એ કોઈ ફેરફારની સત્તાવાર પુષ્ટિ કરી નથી.