તમારું બેંક ખાતું લાંબા સમયથી બંધ પડ્યું છે? જાણો ક્યારે તે નિષ્ક્રિય થઈ જાય છે અને શું છે આરબીઆઈ (RBI) ના કડક નિયમો
આજના આધુનિક અને ડિજિટલ યુગમાં બેંક ખાતું એ આપણા નાણાકીય જીવનનો એક અનિવાર્ય હિસ્સો બની ગયું છે. ઘણીવાર નોકરી બદલાવાને કારણે, વ્યાજ દરોમાં ફેરફાર થવાથી અથવા અન્ય કોઈ વ્યક્તિગત કારણોસર આપણે એક કરતાં વધુ બેંક ખાતાઓ ખોલાવી લઈએ છીએ અને સમય જતાં જૂના ખાતાનો ઉપયોગ કરવાનું બંધ કરી દઈએ છીએ. પરંતુ, લાંબા સમય સુધી બંધ પડેલા આ ખાતા અને તેમાં જમા રહેલા નાણાં અંગે દેશની સર્વોચ્ચ બેંક એટલે કે રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) ના અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને કડક નિયમો છે, જે દરેક સામાન્ય માણસે જાણવા ખૂબ જ જરૂરી છે.
આજના સમયમાં આર્થિક લેવડદેવડ અને બચતને સુરક્ષિત રાખવા માટે બેંક ખાતું સૌથી મોટું અને વિશ્વસનીય માધ્યમ છે. જનધન યોજના અને ડિજિટલ બેંકિંગના કારણે આજે લગભગ દરેક નાગરિક પાસે એક અથવા એકથી વધુ બેંક ખાતાઓ ઉપલબ્ધ છે. ઘણીવાર એવું બને છે કે નવી નોકરી શરૂ થતાં નવું સેલેરી એકાઉન્ટ ખૂલે છે, અથવા કોઈ અન્ય બેંકમાં વધુ સારું વ્યાજ કે સુવિધાઓ મળતાં આપણે જૂની બેંકના ખાતા તરફ ધ્યાન આપવાનું બંધ કરી દઈએ છીએ. પરિણામે, એ ખાતામાં રહેલી નાની કે મોટી રકમ એમ જ પડી રહે છે. પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે જો કોઈ બેંક ખાતાનો લાંબા સમય સુધી ઉપયોગ કરવામાં ન આવે, તો તે ખાતાનું અને તેમાં રહેલા તમારા પરસેવાની કમાણીના પૈસાનું શું થાય છે? ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ના નિયમો અનુસાર, આવા ખાતાઓને ચોક્કસ સમયમર્યાદા પછી ‘નિષ્ક્રિય’ (Inactive) અથવા ‘ડોર્મન્ટ’ (Dormant) શ્રેણીમાં મૂકી દેવામાં આવે છે.
એકાઉન્ટ ક્યારે ‘ઇનએક્ટિવ’ કે ‘ડોર્મન્ટ’ બને છે?
રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) ની સત્તાવાર માર્ગદર્શિકા અનુસાર, બેંક ખાતાની સ્થિતિને બે અલગ-અલગ તબક્કામાં વહેંચવામાં આવી છે. પ્રથમ તબક્કામાં, જો કોઈ બચત કે ચાલુ ખાતામાં સતત એક વર્ષ કે તેથી વધુ સમય માટે પરંતુ બે વર્ષથી ઓછા સમયગાળા સુધી ગ્રાહક દ્વારા પ્રેરિત કોઈ વ્યવહાર (જેમ કે એટીએમમાંથી ઉપાડ, રોકડ જમા, ઓનલાઈન ટ્રાન્સફર કે ચેક દ્વારા ચૂકવણી) ન થયો હોય, તો બેંક તેને ‘ઇનએક્ટિવ’ એટલે કે નિષ્ક્રિય ખાતાની શ્રેણીમાં મૂકે છે. આ સ્થિતિમાં ખાતું સંપૂર્ણપણે બંધ નથી થતું, પરંતુ સુરક્ષાના કારણોસર બેંક તેના પર થોડો અંકુશ લગાવી દે છે.
બીજા તબક્કામાં, જ્યારે કોઈ બેંક ખાતામાં સતત બે વર્ષ કે તેથી વધુ સમય સુધી ગ્રાહક તરફથી કોઈ પણ પ્રકારની નાણાકીય પ્રવૃત્તિ કે વ્યવહાર નોંધાતો નથી, ત્યારે બેંક તે ખાતાને સત્તાવાર રીતે ‘ડોર્મન્ટ’ (Dormant Account) જાહેર કરી દે છે. આ વ્યવસ્થા એટલા માટે કરવામાં આવી છે જેથી બંધ પડેલા ખાતાઓનો ઉપયોગ કરીને કોઈ અસામાજિક તત્વો સાયબર ફ્રોડ કે ગેરકાયદેસર વ્યવહારો ન કરી શકે. જોકે, આરબીઆઈ સ્પષ્ટ કહે છે કે ડોર્મન્ટ થવા છતાં પણ ગ્રાહકના નાણાં બેંકમાં સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત રહે છે.
નિષ્ક્રિય થયેલા ખાતાને ફરી કેવી રીતે શરૂ કરવું?
જો તમારું કોઈ જૂનું ખાતું નિષ્ક્રિય થઈ ગયું હોય, તો ગભરાવાની કે ચિંતા કરવાની બિલકુલ જરૂર નથી. બેંકો ગ્રાહકોને આ ખાતા ફરીથી સક્રિય કરવાની ખૂબ જ સરળ સુવિધા આપે છે. જો ખાતું માત્ર ‘ઇનએક્ટિવ’ શ્રેણીમાં હોય, તો તેમાં નાની રકમ જમા કરાવવા કે ઉપાડવા જેવા સામાન્ય વ્યવહાર કરવાથી તે ફરીથી રેગ્યુલર થઈ જાય છે.
પરંતુ, જો તમારું ખાતું ‘ડોર્મન્ટ’ એટલે કે લાંબા ગાળા માટે બંધ થઈ ગયું હોય, તો તેને ફરી શરૂ કરવા માટે ગ્રાહકે બેંકની હોમ બ્રાન્ચમાં જઈને ‘એકાઉન્ટ સક્રિયકરણ ફોર્મ’ (Account Activation Form) સબમિટ કરવું પડે છે. આ સાથે ગ્રાહકે પોતાના માન્ય ઓળખ પત્ર (આઈડી પ્રૂફ) અને સરનામાના પુરાવા (એડ્રેસ પ્રૂફ) સાથે નવા ‘કેવાયસી’ (KYC) દસ્તાવેજો સબમિટ કરવાના રહે છે. બેંક દ્વારા આ દસ્તાવેજોની યોગ્ય ચકાસણી (Verification) પૂર્ણ થયા બાદ ખાતું ફરીથી સંપૂર્ણપણે કાર્યરત થઈ જાય છે અને ગ્રાહક પહેલાની જેમ જ તેનો સામાન્ય ઉપયોગ કરી શકે છે. આરબીઆઈએ તમામ બેંકોને કડક સૂચના આપી છે કે ખાતું ડોર્મન્ટ હોવાના બહાને ગ્રાહકોને બિનજરૂરી અસુવિધા કે હેરાનગતિ થવી જોઈએ નહીં.
જો ખાતો ૧૦ વર્ષ સુધી બિનઉપયોગી રહે તો શું થાય?
રિઝર્વ બેંકનો સૌથી મહત્વનો અને મોટો નિયમ ૧૦ વર્ષની સમયમર્યાદા પર લાગુ થાય છે. જો દેશમાં કોઈ બચત ખાતું, ચાલુ ખાતું કે ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ (FD) સતત ૧૦ વર્ષ કે તેનાથી વધુ સમય માટે ઓપરેટ કરવામાં ન આવે, તો તે ખાતામાં જમા પડેલી સમગ્ર રકમને “અનક્લેમ્ડ ડિપોઝિટ” (Unclaimed Deposit) એટલે કે બિનદાવેદારી રકમ તરીકે જાહેર કરવામાં આવે છે. નિયમ મુજબ, બેંકો આ તમામ નાણાંને આરબીઆઈના ખાસ ભંડોળ ‘ડિપોઝિટર એજ્યુકેશન એન્ડ અવેરનેસ’ (DEA) ફંડમાં ટ્રાન્સફર કરી દે છે.
અહીં એ સમજવું ખૂબ જ જરૂરી છે કે આરબીઆઈના ફંડમાં પૈસા ટ્રાન્સફર થવાનો અર્થ એ નથી કે ગ્રાહકે પોતાના નાણાં ગુમાવી દીધા છે. એ પૈસા પર મૂળ ખાતાધારક કે તેના કાનૂની વારસદારો (Nominee/Legal Heirs) નો કાયદેસરનો અધિકાર હંમેશા અકબંધ રહે છે. મૂળ ખાતાધારક અથવા તેનો પરિવાર ગમે ત્યારે પોતાની હોમ બેંકમાં જઈને, જરૂરી કાનૂની દસ્તાવેજો અને વેરિફિકેશન પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરીને આરબીઆઈના આ ફંડમાંથી પોતાના પૂરેપૂરા નાણાં વ્યાજ સહિત પાછા મેળવી શકે છે. તેથી, નાણાકીય નુકસાનથી બચવા માટે તમારા દરેક બેંક ખાતામાં નોમિનીનું નામ અપડેટ રાખવું અને વર્ષમાં ઓછામાં ઓછો એક વ્યવહાર કરવો હિતાવહ છે.
