દેશભક્તિના ગાનમાં એકરૂપતા: ‘વંદે માતરમ’ માટે કેન્દ્રની નવી ગાઈડલાઈન, 6 શ્લોકો સાથે નવો ઈતિહાસ લખાશે.
ભારત સરકારે રાષ્ટ્રીય સન્માન અને દેશભક્તિના પ્રતિક સમાન ‘વંદે માતરમ’ ગીતના ઉપયોગ અને પ્રસ્તુતિ અંગે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ફેરફારની જાહેરાત કરી છે. અત્યાર સુધી સરકારી કાર્યક્રમોમાં ‘વંદે માતરમ’ના પ્રથમ બે શ્લોક ગાવાની પરંપરા હતી, પરંતુ હવે નવા સરકારી નિયમ મુજબ, તમામ સત્તાવાર સમારોહમાં આ ગીતના છ શ્લોકનું સંપૂર્ણ સંસ્કરણ રજૂ કરવું ફરજિયાત બનાવવામાં આવ્યું છે. આ નિર્ણય પાછળનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય રાષ્ટ્રીય ગાનમાં એકરૂપતા લાવવાનો અને માતૃભૂમિ પ્રત્યેના આદરને વધુ ગાઢ બનાવવાનો છે.
સમય મર્યાદા અને પ્રોટોકોલ
નવા નિયમો મુજબ, ‘વંદે માતરમ’ના છ શ્લોકોની પ્રસ્તુતિ અથવા તેને વગાડવા માટેનો સમય પણ નિશ્ચિત કરવામાં આવ્યો છે. આ સમગ્ર ગીત 3 મિનિટ અને 10 સેકન્ડના સમયગાળામાં પૂર્ણ કરવાનું રહેશે. આ સમય મર્યાદા એ સુનિશ્ચિત કરવા માટે નક્કી કરવામાં આવી છે કે દરેક સરકારી કાર્યક્રમમાં ગીતની ગરિમા જળવાઈ રહે અને તેને સમાન લયમાં રજૂ કરવામાં આવે.
કયા પ્રસંગોએ આ નિયમ લાગુ થશે?
આ નવો પ્રોટોકોલ ખાસ કરીને ઉચ્ચ સ્તરીય સરકારી કાર્યક્રમો માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે:
ત્રિરંગો લહેરાવતી વખતે: રાષ્ટ્રીય ધ્વજવંદનના કાર્યક્રમોમાં આ સંપૂર્ણ સંસ્કરણનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે.
રાષ્ટ્રપતિના કાર્યક્રમો: દેશના રાષ્ટ્રપતિ જ્યારે કોઈ સત્તાવાર કાર્યક્રમમાં ઉપસ્થિત હોય, ત્યારે તેમના આગમન વખતે, ભાષણની શરૂઆતમાં અને સમાપ્તિ પર આ નિર્ધારિત સમય મર્યાદા સાથે ગીત વગાડવામાં આવશે.
રાજ્યપાલના કાર્યક્રમો: જે રીતે રાષ્ટ્રપતિ માટે પ્રોટોકોલ છે, તે જ રીતે દરેક રાજ્યના રાજ્યપાલ સાથે સંકળાયેલા સત્તાવાર કાર્યક્રમો અને સંબોધનો દરમિયાન પણ આ 6 શ્લોક અને સમય મર્યાદાનો નિયમ લાગુ પડશે.
ગીતના છ શ્લોકોનું મહત્વ
‘વંદે માતરમ’માં બંકિમચંદ્ર ચેટર્જીએ માતૃભૂમિનું જે વર્ણન કર્યું છે, તેમાં માત્ર પ્રકૃતિ જ નહીં પરંતુ શક્તિ, જ્ઞાન અને ભક્તિનું પણ મિશ્રણ છે.
પ્રથમ બે શ્લોક: માતૃભૂમિની સુંદરતા, જળ, ફળ અને શીતળતાનું વર્ણન કરે છે.
શ્લોક ૩ થી ૬: માતૃભૂમિને દેવી દુર્ગા અને કમલા સાથે સરખાવીને તેને શક્તિનું પ્રતિક ગણાવવામાં આવી છે. તેમાં માતૃભૂમિને જ્ઞાન, ધર્મ અને હૃદયની ભક્તિ તરીકે સ્વીકારવામાં આવી છે.
સંપૂર્ણ છ શ્લોક ગાવાનો નિર્ણય એટલા માટે લેવાયો છે કે ગીતનો મૂળ અર્થ અને માતૃભૂમિ પ્રત્યેની જે સંપૂર્ણ શ્રદ્ધા છે તે જન-જન સુધી પહોંચે.
પરિવર્તન પાછળનો મુખ્ય હેતુ
સરકારી વહીવટીતંત્રનું માનવું છે કે રાષ્ટ્રગીત કે રાષ્ટ્રીય ગીત જ્યારે અધૂરું ગવાય છે ત્યારે તેની પૂર્ણ અસર અને ભાવ ઘણીવાર સ્પષ્ટ થતા નથી. આ નવા નિયમથી કાર્યક્રમોમાં ગંભીરતા વધશે. એક જ લય અને એક જ સમય મર્યાદા હોવાથી દેશના ખૂણે ખૂણે થતા સરકારી આયોજનોમાં એકસૂત્રતા આવશે, જે રાષ્ટ્રીય એકતાનું પ્રતિક બનશે.
ઐતિહાસિક સંદર્ભ
‘વંદે માતરમ’નો ઇતિહાસ અત્યંત ગૌરવશાળી છે. બંકિમચંદ્ર ચેટર્જીએ 1875માં આ ગીતની રચના કરી હતી. 1896ના કોંગ્રેસના અધિવેશનમાં રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે સૌ પ્રથમવાર આ ગીત ગાયું હતું. સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ દરમિયાન આ ગીત ક્રાંતિકારીઓ માટે ઉર્જાનો સ્ત્રોત હતું. ‘વંદે માતરમ’ના નારા લગાવતા જ લાખો ભારતીયો અંગ્રેજો સામે લડવા સંગઠિત થઈ જતા હતા. આ ગીત માત્ર શબ્દો નથી, પણ ભારતીય આત્માનો અવાજ છે.
ભારત સરકારનો આ નિર્ણય ભારતીય સંસ્કૃતિના વારસાને જાળવી રાખવા અને નવી પેઢીને સંપૂર્ણ રાષ્ટ્રભક્તિના ગાનથી પરિચિત કરાવવા માટેનું એક પ્રશંસનીય પગલું છે. હવેથી સરકારી કચેરીઓ અને સત્તાવાર સમારોહમાં 3 મિનિટ અને 10 સેકન્ડના ગુંજારવ સાથે સમગ્ર દેશ ‘વંદે માતરમ’ના રંગે રંગાશે.
