X-Class સોલર ફ્લેરથી વૈજ્ઞાનિકો એલર્ટ, જાણો શું અસર થશે?
અવકાશની વિશાળતામાં આપણો સૂર્ય હંમેશા ઉર્જાનો સૌથી મોટો સ્ત્રોત રહ્યો છે, પરંતુ ક્યારેક ક્યારેક આ સૂર્ય પોતાનું રૌદ્ર સ્વરૂપ પણ બતાવે છે. તાજેતરમાં, 1 જુલાઈની રાત્રે સૂર્યની સપાટી પર એક શક્તિશાળી ‘X-Class’ સોલર ફ્લેર (સૌર વિસ્ફોટ) નોંધાયો છે. રશિયન એકેડમી ઓફ સાયન્સની સોલર લેબોરેટરીએ આ ઘટનાની પુષ્ટિ કરી છે, ત્યારબાદ સમગ્ર વિશ્વના વૈજ્ઞાનિક સમુદાયમાં ફરી એકવાર અવકાશના હવામાનને લઈને ચર્ચા અને સતર્કતા વધી ગઈ છે.
આખરે આ X-Class સોલર ફ્લેર શું છે?
વિજ્ઞાનની ભાષામાં સૌર વિસ્ફોટોને તેમની તીવ્રતાના આધારે અલગ-અલગ શ્રેણીઓમાં વહેંચવામાં આવે છે: A, B, C, M અને X. આમાંથી ‘X-Class’ ને સૌથી શક્તિશાળી અને વિનાશક શ્રેણીનો વિસ્ફોટ માનવામાં આવે છે. દરેક શ્રેણી અગાઉની શ્રેણી કરતા લગભગ 10 ગણી વધુ ઉર્જાવાન હોય છે. આનો અર્થ એ છે કે X-Class નો એક વિસ્ફોટ તે ઉર્જા બરાબર હોઈ શકે છે જે એકસાથે કરોડો હાઇડ્રોજન બોમ્બ ફાટવાથી ઉત્પન્ન થાય છે. 1 જુલાઈએ થયેલો આ વિસ્ફોટ આ જ શ્રેણીનો હતો, જેને વૈજ્ઞાનિકોએ અત્યંત ગંભીરતાથી લીધો છે.
શું તેનાથી પૃથ્વીને ખતરો છે?
જ્યારે સૂર્ય પર આવા વિસ્ફોટ થાય છે, ત્યારે ત્યાંથી ભારે માત્રામાં રેડિયેશન અને ચાર્જ્ડ પાર્ટીકલ્સ (આવેશિત કણો) અવકાશમાં ફેલાય છે. જો આ કણો સાથે ‘કોરોનલ માસ ઇજેક્શન’ (CME)—એટલે કે સૂર્યના પ્લાઝમાનું એક મોટું વાદળ—પૃથ્વીની દિશામાં આવે, તો તે આપણા ગ્રહના ચુંબકીય ક્ષેત્ર (Magnetic Field) સાથે અથડાઈ શકે છે.
આને આપણે ‘ભૂ-ચુંબકીય તોફાન’ (Geomagnetic Storm) કહીએ છીએ. તેની કેટલીક સંભવિત અસરો થઈ શકે છે:
-
સેટેલાઇટ સેવાઓ: અવકાશમાં રહેલા આપણા સેટેલાઇટ્સ પ્રભાવિત થઈ શકે છે, જેના કારણે ઇન્ટરનેટ, ટીવી અને મોબાઇલ કોમ્યુનિકેશનમાં વિક્ષેપ પડી શકે છે.
-
રેડિયો અને GPS: વિમાન અને દરિયાઈ નેવિગેશન માટે વપરાતા હાઈ-ફ્રીક્વન્સી રેડિયો અને જીપીએસ (GPS) સિગ્નલોમાં ગરબડ થઈ શકે છે.
-
પાવર ગ્રીડ: ખૂબ શક્તિશાળી તોફાનોની સ્થિતિમાં પાવર ગ્રીડ પર દબાણ વધી શકે છે, જેનાથી ક્યાંક-ક્યાંક વીજળી ગુલ થવાની સ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે.
જોકે, આ સંપૂર્ણપણે વિસ્ફોટની દિશા અને તેની તીવ્રતા પર આધાર રાખે છે. સદનસીબે, આધુનિક ટેકનોલોજી અને ઉપગ્રહોને કારણે આપણે આ તોફાનોની આગાહી કરવામાં પહેલા કરતા ઘણા વધુ સક્ષમ બન્યા છીએ.
સૌર ચક્રનો ચરમ: શા માટે આવી ઘટનાઓ બની રહી છે?
સૂર્યની પ્રવૃત્તિઓ હંમેશા એકસરખી હોતી નથી. તે 11 વર્ષના સૌર ચક્ર (Solar Cycle) માંથી પસાર થાય છે. આ સમયે સૂર્ય તેના આ ચક્રના ‘સોલર મેક્સિમમ’ એટલે કે ચરમ તબક્કાની નજીક છે. આ તબક્કા દરમિયાન સૂર્ય પર સૌર ડાઘા (Sunspots) ની સંખ્યા વધી જાય છે અને ચુંબકીય હલચલ ખૂબ જ તેજ થઈ જાય છે. તેથી જ, તાજેતરના દિવસોમાં આપણે માત્ર X-Class જ નહીં, પરંતુ તેના એક દિવસ પહેલા 30 જૂને સતત ત્રણ M-Class ના વિસ્ફોટ પણ જોયા છે. આ બધું તે કુદરતી ચક્રનો જ એક ભાગ છે.
સૂર્યની અંદરની વણઉકેલાયેલી પહેલી
બર્મિંગહામ યુનિવર્સિટીના વૈજ્ઞાનિકો સૂર્યની ઊંડાઈમાં થતા કંપન અને તરંગોનો અભ્યાસ કરી રહ્યા છે. સૂર્યના ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં ક્ષણે-ક્ષણે થતા ફેરફારો તેની અંદર એક પ્રકારની હલચલ પેદા કરે છે. વૈજ્ઞાનિકો એ સમજવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યા છે કે સૂર્યની અંદરની આ પ્રવૃત્તિઓ કેવી રીતે સીધી રીતે અવકાશના હવામાનને અસર કરે છે. આ સંશોધન એટલા માટે જરૂરી છે જેથી ભવિષ્યમાં આપણે આ સૌર તોફાનો સામે વધુ સુરક્ષિત રહી શકીએ.
ગભરાવાની જરૂર છે?
શું આપણે ડરવું જોઈએ? બિલકુલ નહીં. સૌર વિસ્ફોટ અવકાશની એક સ્વાભાવિક ઘટના છે. છેલ્લા અનેક દાયકાઓથી આપણે આ પ્રકારના શક્તિશાળી વિસ્ફોટોને જોઈએ છીએ. આપણી ટેકનોલોજી હવે એટલી વિકસિત થઈ ગઈ છે કે આપણે કોઈપણ મોટા તોફાન પહેલા એલર્ટ જારી કરી શકીએ છીએ, જેથી ગ્રીડ અને સેટેલાઇટ ઓપરેટરો તેમની સિસ્ટમને સુરક્ષિત કરી શકે.
સૂર્યની આ હલચલ આપણને યાદ અપાવે છે કે આપણે બ્રહ્માંડના એક વિશાળ અને ગતિશીલ તંત્રનો હિસ્સો છીએ. આવનારા મહિનાઓમાં સૂર્યની આ સક્રિયતા બની રહી શકે છે, અને વૈજ્ઞાનિકો સતત તેમની નજર આકાશ પર ટકાવી રાખે છે.
