મધ્ય પૂર્વમાં શું ફરી શરૂ થશે ‘મહાયુદ્ધ’? અમેરિકા-ઈરાન ડીલ વચ્ચે ઈઝરાયેલ કેમ બની રહ્યું છે વિલન?
વર્તમાન સમયમાં વિશ્વની નજર મધ્ય પૂર્વ (મિડલ ઈસ્ટ) પર ટકેલી છે. એક તરફ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે શાંતિ સ્થાપવા માટેના રાજદ્વારી પ્રયાસો ચાલી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ યુદ્ધના વાદળો એટલા ઘેરા છે કે ગમે ત્યારે મોટો વિસ્ફોટ થઈ શકે તેમ છે. આ પરિસ્થિતિમાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે, જ્યારે બંને પક્ષો વાતચીતના ટેબલ પર આવવા તૈયાર છે, ત્યારે ઈઝરાયેલ આ પ્રક્રિયામાં ‘વિલન’ કેમ સાબિત થઈ રહ્યું છે? શું નેતન્યાહુની રણનીતિ ટ્રમ્પના શાંતિના પ્રયાસોને નિષ્ફળ બનાવી દેશે?
ઈઝરાયેલની અડચણ: શા માટે શાંતિ પ્રક્રિયા જોખમમાં છે?
ઈઝરાયેલ અને ઈરાન વચ્ચેનો દુશ્મનાવટનો ઈતિહાસ જૂનો છે, પરંતુ હાલમાં ઈઝરાયેલની લશ્કરી કાર્યવાહીએ પરિસ્થિતિને વધુ જટિલ બનાવી દીધી છે. નેતન્યાહુ સરકારનું માનવું છે કે ઈરાન સાથેની કોઈપણ સમજૂતી ઈઝરાયેલની સુરક્ષા માટે ખતરો છે. આ જ કારણ છે કે એક તરફ અમેરિકા શાંતિની વાત કરે છે, તો બીજી તરફ ઈઝરાયેલ લેબનાન અને ગાઝા પર સતત બોમ્બ વર્ષા કરી રહ્યું છે. ઈઝરાયેલ ઈચ્છે છે કે જ્યાં સુધી તેમના હેતુઓ (જેમાં મુખ્યત્વે ઈરાન સમર્થિત જૂથોને ખતમ કરવાનું છે) પૂરા ન થાય, ત્યાં સુધી યુદ્ધ અટકે નહીં. ઈઝરાયેલના સંરક્ષણ મંત્રીની ખુલ્લી ચેતવણી કે ‘જો ઈરાને લેબનાન માટે કંઈ પણ કર્યું તો 48 કલાકમાં નવો મોરચો ખૂલશે’, તે દર્શાવે છે કે ઈઝરાયેલ કોઈ પણ સંજોગોમાં યુદ્ધને શાંત પાડવા માંગતું નથી.
ટ્રમ્પની ડિપ્લોમેસી વિરુદ્ધ નેતન્યાહુની મિસાઈલો
અમેરિકાની રાજદ્વારી નીતિ અને ઈઝરાયેલની લશ્કરી રણનીતિ વચ્ચેનો આ સંઘર્ષ હવે જગજાહેર છે. ટ્રમ્પ અને તેમના સલાહકારોના દાવા મુજબ દોહામાં વાતચીત આગળ વધી રહી છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા જમીન પર સાવ અલગ છે. ઈરાન પણ અસ્પષ્ટ વલણ અપનાવી રહ્યું છે. એક તરફ ઈરાન કહી રહ્યું છે કે અમેરિકા સાથે કોઈ વાતચીત નક્કી નથી, તો બીજી તરફ હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીને લઈને ઈરાનનું વલણ આક્રમક બન્યું છે. આમ, ટ્રમ્પની ડિપ્લોમેસી નેતન્યાહુની તોપો સામે ક્યાંક બેઅસર થતી દેખાય છે.
હોર્મુઝની સામુદ્રધુની: વૈશ્વિક અર્થતંત્રનું નાજુક બિંદુ
ઈરાનના વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાગચીએ બગદાદમાં આપેલું નિવેદન સમગ્ર વિશ્વ માટે ચેતવણી સમાન છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે હોર્મુઝની સામુદ્રધુની પર ઈરાનનો જ અંકુશ હોવો જોઈએ અને તેમાં કોઈ પણ પ્રકારની વિદેશી દખલગીરી સ્થિતિને વધુ વણસાવશે. પર્શિયન ગલ્ફનો આ સાંકડો માર્ગ દુનિયાના પાંચમા ભાગના તેલ અને ગેસના વેપારનો આધાર છે. જો અહીં તણાવ વધે છે, તો તેની સીધી અસર વિશ્વના શેરબજારો અને ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ પર પડશે. ઈરાનનું આ નિવેદન અમેરિકા અને તેના સહયોગીઓને આપેલી એક સીધી ધમકી છે કે જો વાતચીત નિષ્ફળ ગઈ, તો તેઓ આ આર્થિક રસ્તાને બ્લોક કરી શકે છે.
અમેરિકા-ઈરાન સમજૂતીના 14 પોઈન્ટ્સ: શું છે આખરી પડકાર?
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે જે વચગાળાની સમજૂતી પર ચર્ચા ચાલી રહી છે, તેમાં મુખ્યત્વે નીચેની બાબતોનો સમાવેશ થાય છે:
સુરક્ષિત નૌકા પરિવહન: પર્શિયન ગલ્ફમાંથી જહાજોની સુરક્ષિત અવરજવર.
પ્રતિબંધોમાં રાહત: અમેરિકા દ્વારા લાદવામાં આવેલા આર્થિક પ્રતિબંધોમાં તબક્કાવાર ઘટાડો.
યુરેનિયમનો મુદ્દો: ઈરાનના સમૃદ્ધ યુરેનિયમ ભંડારના ભવિષ્ય અંગે સ્પષ્ટ રોડમેપ.
પરંતુ, છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં બહેરીન અને કુવૈત પર થયેલા ડ્રોન અને મિસાઈલ હુમલાએ આ સમગ્ર ડીલને ખતરામાં મૂકી દીધી છે. ઈરાને સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે જો અમેરિકા હવાઈ હુમલા ચાલુ રાખશે, તો વાતચીતનું ટેબલ સદા માટે ખાલી થઈ જશે.
શું મધ્ય પૂર્વમાં મહાયુદ્ધની શરૂઆત થઈ ચૂકી છે?
જો આપણે નિષ્પક્ષ રીતે જોઈએ તો, મધ્ય પૂર્વ અત્યારે એક મોટા જ્વાળામુખી પર બેઠું છે. ઈઝરાયેલ, ઈરાન અને અમેરિકા—આ ત્રણેય દેશોના હિતો એકબીજા સાથે ટકરાઈ રહ્યા છે. ઈઝરાયેલ પોતાના અસ્તિત્વની લડાઈ લડી રહ્યું છે, ઈરાન પોતાની પ્રાદેશિક સર્વોપરિતા સાબિત કરવા માંગે છે, અને અમેરિકા વિશ્વમાં પોતાની શાખ અને શાંતિ બંને જાળવવા મથે છે.
જો ઈરાન લેબનાનના સમર્થનમાં સક્રિય રીતે યુદ્ધમાં કૂદી પડે છે, તો માત્ર બે દેશો નહીં, પરંતુ સમગ્ર મધ્ય પૂર્વના દેશો તેમાં ખેંચાઈ જશે. આ સ્થિતિમાં, શું ટ્રમ્પની સમજૂતી માત્ર કાગળ પર રહી જશે? શું શાંતિના પ્રયાસો વચ્ચે હુમલાઓનું પ્રમાણ વધતું જશે? આ સવાલોના જવાબ આવનારા દિવસોની લશ્કરી અને રાજદ્વારી ઘટનાઓ પર નિર્ભર છે.
અત્યારની સ્થિતિ એ છે કે શાંતિની વાતો માત્ર એક આશા છે, જ્યારે હિંસા વાસ્તવિકતા છે. ઈઝરાયેલની સુરક્ષા નીતિ અને ઈરાનનો વળતો પ્રહાર મધ્ય પૂર્વને એક એવા વળાંક પર લઈ આવ્યા છે જ્યાંથી પરત ફરવું મુશ્કેલ છે. જો આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય અને ખાસ કરીને અમેરિકા ઈઝરાયેલને સંયમ રાખવા માટે મનાવી ન શકે, તો હોર્મુઝથી ગાઝા સુધી ફેલાયેલો આ તણાવ ગમે ત્યારે એક ભીષણ મહાયુદ્ધનું સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે. વિશ્વ આ આખા ઘટનાક્રમને શ્વાસ થંભાવીને જોઈ રહ્યું છે, કારણ કે આ યુદ્ધના પરિણામો માત્ર મધ્ય પૂર્વ સુધી સીમિત નહીં રહે, પરંતુ આખી દુનિયાને તેની અસર ભોગવવી પડશે.
