માણસનું મગજ સ્ક્રીન માટે નથી બન્યું! જાણો નવી પેઢીના ઘટતા IQ પાછળનું વૈજ્ઞાનિક કારણ
સામાન્ય રીતે એવું માનવામાં આવે છે કે સમયની સાથે આવતી દરેક નવી પેઢી અગાઉની પેઢી કરતા વધુ સ્માર્ટ, તેજ અને ટેકનોલોજીની દ્રષ્ટિએ આગળ હોય છે. આપણે અવારનવાર કહીએ છીએ કે “આજકાલના બાળકો તો જન્મતાની સાથે જ મોબાઈલ ચલાવતા શીખી જાય છે,” અને તેને તેમની બુદ્ધિનું પ્રમાણ માનીએ છીએ. પરંતુ અમેરિકામાં થયેલા કેટલાક તાજેતરના સંશોધનો આ ધારણાને સંપૂર્ણપણે ઉલટાવી રહ્યા છે. સંશોધકો અને ન્યુરોસાયન્ટિસ્ટ્સનો દાવો છે કે મિલેનિયલ્સ (1981-1996 વચ્ચે જન્મેલા) તેમની પછીની પેઢી Gen Z (1997-2012 વચ્ચે જન્મેલા) ની સરખામણીમાં વધુ બુદ્ધિશાળી અને માનસિક રીતે સક્ષમ છે. માનવ ઇતિહાસમાં આ પ્રથમ વખત બની રહ્યું છે જ્યારે ‘ફ્લિન ઇફેક્ટ’ (દરેક પેઢીના IQ માં વધારો) ઉલટી પડતી દેખાય છે.
શું છે આ રિસર્ચ અને કેમ ચર્ચામાં છે?
તાજેતરમાં ન્યુરોસાયન્ટિસ્ટ અને ભૂતપૂર્વ શિક્ષક ડો. જેરેડ કુની હોરવાથે અમેરિકન સેનેટ કમિટી સમક્ષ કેટલાક ચોંકાવનારા તથ્યો રજૂ કર્યા છે. તેમના મતે, Gen Z ભલે ઇતિહાસની સૌથી વધુ શિક્ષિત પેઢી હોવાનો દાવો કરે, પરંતુ તેમની જ્ઞાનાત્મક ક્ષમતા (Cognitive Ability) માં મોટો ઘટાડો જોવા મળ્યો છે.
અભ્યાસ મુજબ, મિલેનિયલ્સ એ છેલ્લી પેઢી છે જેણે સંતુલિત વિકાસ જોયો છે, જ્યારે Gen Z સંપૂર્ણપણે ડિજિટલ યુગનો ભોગ બની ગઈ છે. સંશોધકોનું કહેવું છે કે સમસ્યા બાળકોમાં નથી, પરંતુ તે સિસ્ટમમાં છે જેમાંથી તેઓ શીખી રહ્યા છે.
બુદ્ધિમાં ઘટાડાનું મુખ્ય કારણ: ‘એડટેક’ (EdTech)નો અતિશય વપરાશ
સંશોધકોએ આ માનસિક ઘટાડા માટે શિક્ષણમાં વપરાતી ટેકનોલોજી (Educational Technology) ને સૌથી મોટી જવાબદાર ઠેરવી છે. ડો. હોરવાથના જણાવ્યા મુજબ:
-
સ્ક્રીન પર નિર્ભરતા: વર્ષ 2010 ની આસપાસ શાળાઓ અને કોલેજોમાં લેપટોપ, ટેબ્લેટ અને ડિજિટલ સ્ક્રીનનો ઉપયોગ ઝડપથી વધ્યો. સંશોધનો દર્શાવે છે કે બરાબર આ જ સમયથી વિદ્યાર્થીઓની માનસિક ક્ષમતાઓમાં ઘટાડો શરૂ થયો.
-
એટેન્શન સ્પાનનો ઘટાડો: ટૂંકા વિડીયો અને સ્ક્રોલિંગની આદતે Gen Z ની એકાગ્ર રહેવાની ક્ષમતા (Attention Span) ને ખૂબ ઓછી કરી દીધી છે. જ્યાં મિલેનિયલ્સ કલાકો સુધી પુસ્તક વાંચી શકતા હતા, ત્યાં Gen Z માટે થોડી મિનિટો સુધી એકાગ્ર રહેવું પણ પડકારજનક બની ગયું છે.
-
પ્રોબ્લેમ સોલ્વિંગ સ્કિલ: ગૂગલ અને એઆઈ (AI) ના આવવાથી બાળકોએ જાતે વિચારવાનું બંધ કરી દીધું છે. દરેક પ્રશ્નનો જવાબ તરત મળી જવાને કારણે મગજની ‘સમસ્યા ઉકેલવાની’ ક્ષમતા નબળી પડી ગઈ છે.
સ્ક્રીન વિરુદ્ધ માનવીય મગજ: જૈવિક સંઘર્ષ
સ્ક્રીન વિરુદ્ધ માનવીય મગજ: જૈવિક સંઘર્ષડો. હોરવાથની દલીલ છે કે માણસ જૈવિક રીતે (Biologically) અન્ય માણસો પાસેથી શીખવા માટે પ્રોગ્રામ થયેલ છે, સ્ક્રીન પરથી નહીં.
-
નેચરલ લર્નિંગ સિસ્ટમ: મનુષ્યનું મગજ સામસામેની વાતચીત, ઊંડા અભ્યાસ અને વાસ્તવિક જીવનના અનુભવોથી વિકસે છે. જ્યારે આપણે સ્ક્રીન પર વાંચીએ છીએ, ત્યારે મગજ માહિતીને માત્ર ‘સ્કેન’ કરે છે, તેને ‘પ્રોસેસ’ કરતું નથી.
-
ઊંડા અભ્યાસનો અભાવ: ઊંડો અને કેન્દ્રિત અભ્યાસ જ મગજને મજબૂત બનાવે છે. સ્ક્રીન પર માત્ર હેડલાઇન્સ કે બુલેટ પોઈન્ટ્સ વાંચવા મગજને આળસુ બનાવી દે છે.
-
સ્ક્રીન ટાઈમનું દબાણ: એક સરેરાશ કિશોર તેના જાગતા સમયનો અડધો ભાગ સ્ક્રીન જોવામાં વિતાવે છે. નિષ્ણાતો માને છે કે માનવ મગજ આ રીતે માહિતી ગ્રહણ કરવા માટે બનેલું જ નથી.
IQ અને કોગ્નિટીવ સ્કિલ્સમાં ઘટાડો
માત્ર વિચારવાની રીત જ નહીં, પણ ડેટા પણ જણાવે છે કે Gen Z નું પ્રદર્શન ઘણા માપદંડો પર ઘટી રહ્યું છે:
-
ગણિત અને વાંચન: આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે લેવાયેલી પરીક્ષણોમાં Gen Z વિદ્યાર્થીઓના વાંચન અને ગણિતના સ્કોરમાં ઘટાડો નોંધાયો છે.
-
ક્રિટીકલ થિંકિંગ: કોઈપણ વિષયના ઊંડાણમાં જઈને પ્રશ્નો પૂછવાની ક્ષમતા મિલેનિયલ્સની સરખામણીમાં ઓછી જોવા મળી છે.
-
સોશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ: સ્ક્રીનની પાછળ રહેવાને કારણે Gen Z ની સામાજિક સમજ અને વાસ્તવિક દુનિયામાં વાતચીત કરવાની કુશળતામાં ઘટાડો થયો છે.
માત્ર અમેરિકા નહીં, 80 દેશોમાં આ જ હાલત
આ સમસ્યા કોઈ એક દેશની નથી. સંશોધકોએ આશરે 60 વર્ષના ડેટાનો હવાલો આપતા કહ્યું કે ઓછામાં ઓછા 80 દેશોમાં આ પેટર્ન જોવા મળી છે. જેમ જેમ શાળાઓમાં ડિજિટલ સાધનો વધ્યા, તેમ તેમ વિદ્યાર્થીઓના લર્નિંગ આઉટકમ્સ (શીખવાના પરિણામો) નીચે આવતા ગયા. એડટેકને અપગ્રેડ કરવું એ આ સમસ્યાનો ઉકેલ નથી, કારણ કે સમસ્યા ટેકનોલોજીના ‘સ્વભાવ’ માં છે જે માનવ મગજની કાર્યપ્રણાલી સાથે મેળ ખાતી નથી.
શું છે ઉકેલ? સંતુલન રાખવું અનિવાર્ય
નિષ્ણાતો એમ નથી કહી રહ્યા કે ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દેવો જોઈએ, પરંતુ તેઓ ‘સંતુલન’ રાખવાની ચેતવણી આપી રહ્યા છે.
-
હ્યુમન-સેન્ટ્રિક એજ્યુકેશન: શિક્ષણનું કેન્દ્ર ફરીથી શિક્ષકો અને વિદ્યાર્થીઓ વચ્ચેની સીધી વાતચીતને બનાવવું પડશે.
-
પુસ્તકો વાંચવાની આદત: વિદ્યાર્થીઓને સ્ક્રીનને બદલે ભૌતિક પુસ્તકો (Physical Books) માંથી વાંચવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવા જોઈએ.
-
ડિજિટલ ડિટોક્સ: શાળા અને કોલેજના ક્લાસરૂમમાં સ્ક્રીન ટાઈમને મર્યાદિત કરવો અનિવાર્ય છે.
નિષ્કર્ષ
મિલેનિયલ્સનું Gen Z કરતા વધુ બુદ્ધિશાળી હોવું એ વાતનો પુરાવો છે કે ‘નવું’ હંમેશા ‘શ્રેષ્ઠ’ હોતું નથી. જો આપણે શિક્ષણની પરંપરાગત પદ્ધતિઓ અને આધુનિક ટેકનોલોજી વચ્ચે સાચું સંતુલન નહીં બનાવીએ, તો આવનારી પેઢીઓ બૌદ્ધિક રીતે વધુ નબળી પડી શકે છે. આ સમય ટેકનોલોજીને દોષ આપવાનો નથી, પરંતુ તેનો સાચી રીતે અને સાચા પ્રમાણમાં ઉપયોગ કરવાનો છે.
