સવારના સમયે હૃદયની તબિયત પર કેમ રાખવી પડે છે વિશેષ સાવચેતી?
હાર્ટ એટેક ક્યારે અને શા માટે આવે છે, તે માત્ર એક અચાનક કે આકસ્મિક ઘટના નથી હોતી, પરંતુ આપણા શરીરની પોતાની એક નિશ્ચિત જૈવિક લય (Biological Clock) હોય છે. આપણું હૃદય અને સમગ્ર શરીર ‘સર્કેડિયન રિધમ’ (Circadian Rhythm) ના નિયમો અનુસાર કાર્ય કરે છે. આ કુદરતી ઘડિયાળ આપણા દૈનિક રૂટીન, હોર્મોનનું સ્તર, બ્લડ પ્રેશર અને રક્ત પ્રવાહને નિયંત્રિત કરે છે. તબીબી સંશોધનો અને ડોક્ટરોના મતે, દિવસના ચોક્કસ સમયગાળામાં હાર્ટ એટેકનું જોખમ સૌથી વધુ રહે છે. સામાન્ય રીતે સવારે ૬ વાગ્યાથી બપોરે ૧૨ વાગ્યાની વચ્ચે હાર્ટ એટેકના કેસ સૌથી વધુ જોવા મળે છે, અને આ પાછળ ચોક્કસ વૈજ્ઞાનિક કારણો જવાબદાર છે.
સવારના સમયે આપણું શરીર આરામની સ્થિતિમાંથી અચાનક સક્રિય અવસ્થામાં પ્રવેશ કરે છે. મગજ શરીરને નવા દિવસના કાર્યો માટે તૈયાર કરે છે, જેના કારણે શરીરમાં હોર્મોન્સનું સ્તર ઝડપથી વધે છે, દિલના ધબકારા તેજ થાય છે અને રક્તવાહિનીઓ (Blood Vessels) થોડી સંકોચાઈ જાય છે. આ એક સામાન્ય શારીરિક પ્રક્રિયા છે, પરંતુ જે લોકોની ધમનીઓ અગાઉથી જ સાંકડી થઈ ગઈ હોય, તેમના માટે સવારનો આ બદલાવ જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે.
સવારના સમયે કેમ વધે છે હાર્ટ એટેકનું જોખમ?
ખ્યાતનામ હૃદયરોગ નિષ્ણાત ડૉ. ઉદ્ગીથ ધીરે જણાવ્યું છે કે સવારે ૬ થી બપોરે ૧૨ વાગ્યા દરમિયાન શરીર એક વિશેષ ‘એક્ટિવેશન ફેઝ’ માં હોય છે. આ સમયગાળા દરમિયાન શરીરમાં કોર્ટિસોલ (Cortisol) અને એડ્રેનાલિન (Adrenaline) જેવા ઉત્તેજક હોર્મોન્સનું પ્રમાણ તીવ્ર ગતિએ વધે છે. જેના પરિણામે બ્લડ પ્રેશર અને હાર્ટ રેટ અચાનક વધી જાય છે અને લોહી થોડું જાડું થવા લાગે છે, જેનાથી રક્તવાહિનીઓમાં લોહી ગંઠાઈ જવાની (Blood Clotting) શક્યતા અનેકગણી વધી જાય છે.
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિની કોરોનરી આર્ટરીઝ (Coronary Arteries) માં પહેલાથી જ કોલેસ્ટ્રોલ અથવા ફેટના ‘પ્લાક્સ’ (Plaques) જમા થયેલા હોય, ત્યારે સવારના સમયે બ્લડ પ્રેશરનું આ અચાનક દબાણ તે પ્લાક્સને તોડી નાખે છે. પ્લાક્સ તૂટતા જ શરીર તેને આંતરિક ઈજા સમજીને તરત જ લોહી ગંઠાવવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરી દે છે, જે માત્ર થોડી જ મિનિટોમાં લોહીના પ્રવાહને સંપૂર્ણપણે રોકી શકે છે અને ગંભીર હાર્ટ એટેકનું કારણ બને છે. ‘યુરોપિયન હાર્ટ જર્નલ’ માં પ્રકાશિત એક અભ્યાસ પણ આ વાતની પુષ્ટિ કરે છે કે સવારના સમયે શરીરમાં થતા આ જૈવિક ફેરફારો હૃદય પર સૌથી મોટું જોખમ પેદા કરે છે.
દિવસ દરમિયાન શારીરિક પ્રક્રિયાઓમાં કેવા બદલાવ આવે છે?
જેમ-જેમ દિવસ આગળ વધે છે અને સાંજ થાય છે, તેમ-ધીમે શરીર ફરીથી શાંત કે રિલેક્સ અવસ્થામાં આવવા લાગે છે. સાંજ પડતાંની સાથે હોર્મોન્સનું સ્તર સામાન્ય થઈ જાય છે અને બ્લડ પ્રેશર સ્થિર અથવા થોડું નીચું થઈ જાય છે. ડૉ. ધીરના જણાવ્યા અનુસાર, સાંજના સમયે શરીર વધુ આરામદાયક સ્થિતિમાં હોવાથી અચાનક ધમનીઓ બ્લોક થવાનું જોખમ સવારની સરખામણીમાં ઓછું રહે છે.
જોકે, આનો અર્થ એ નથી કે સાંજે કે રાત્રે હાર્ટ એટેક આવી જ ન શકે. સાંજના સમયે હાર્ટ એટેકના કિસ્સાઓ મોટે ભાગે ભારે ખોરાક લેવો, આલ્કોહોલનું સેવન, માનસિક તણાવ અથવા અચાનક વધુ શારીરિક મહેનત કરવા સાથે જોડાયેલા હોય છે. વાસ્તવમાં, અંદરખાને સમસ્યા આર્ટરીઝની અંદર લાંબા સમયથી ચાલી રહી હોય છે. સમયની સાથે તેમાં ધીમે-ધીમે ફેટ જમા થતી જાય છે, જેનાથી તે સખત અને સાંકડી બને છે. સવારના સમયે અચાનક વધતું દબાણ આ જમા થયેલા ફેટ પર સીધો પ્રહાર કરે છે અને જો તે તૂટી જાય, તો પરિસ્થિતિ ગંભીર બને છે.
કઈ જીવનશૈલીની બાબતો છે જવાબદાર અને શું રાખવી સાવચેતી?
આવી સ્થિતિમાં આપણી દૈનિક જીવનશૈલી પણ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. અનિયમિત ઊંઘની ટેવ, મોડી રાત્રે ભારે ભોજન કરવું અને સતત માનસિક તણાવમાં રહેવું એ શરીરની આ કુદરતી જૈવિક લયને ગંભીર રીતે બગાડી નાખે છે. વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે ખરાબ ઊંઘ અને અસ્તવ્યસ્ત રૂટિન હૃદયરોગના જોખમને અનેકગણું વધારી દે છે.
આ જોખમથી બચવા માટે જીવનશૈલીમાં કેટલાક નાના પરંતુ પ્રભાવશાળી ફેરફાર કરવા અત્યંત જરૂરી છે:
રોજ રાત્રે સમયસર સૂવું અને સવારે એક જ નિશ્ચિત સમયે ઊઠવાની ટેવ પાડવી.
રાત્રે હળવો અને પચી જાય તેવો ખોરાક લેવો.
સવારના સમયે ઉતાવળ કરવાને બદલે મન શાંત રાખવું અને ધીમે-ધીમે દિવસની શરૂઆત કરવી.
સવારના સમયે માનસિક તણાવ કે ડિપ્રેશનથી બચીને હળવી કસરત કે વોકિંગ કરવી.
શરીરના આ જૈવિક પ્રવાહ સાથે યોગ્ય તાલમેલ બેસાડીને અને આ સાવચેતીઓ અપનાવીને આપણે પોતાના હૃદયને લાંબા સમય સુધી સુરક્ષિત અને સ્વસ્થ રાખી શકીએ છીએ.
