શું હવે વિદ્યાર્થીઓ જાણશે ૧૯૭૫ ની કટોકટીનું સત્ય? NCERT ના નવા પુસ્તકમાં થયો મોટો ઉમેરો!
ભારતીય શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં નેશનલ એજ્યુકેશન પોલિસી (NEP) ૨૦૨૦ હેઠળ એક મોટું પરિવર્તન જોવા મળી રહ્યું છે. નેશનલ કાઉન્સિલ ઓફ એજ્યુકેશનલ રિસર્ચ એન્ડ ટ્રેનિંગ (NCERT) એ પ્રથમ વખત ધોરણ ૯ ના સામાજિક વિજ્ઞાનના અભ્યાસક્રમમાં વર્ષ ૧૯૭૫-૭૭ દરમિયાન લાદવામાં આવેલી ‘રાષ્ટ્રીય કટોકટી’ (National Emergency) ના વિષયને સ્થાન આપ્યું છે. આ નિર્ણય ભારતના આધુનિક રાજકીય ઈતિહાસને શાળાકીય સ્તરે ભણાવવાની પદ્ધતિમાં એક મોટો વળાંક ગણી શકાય.
અભ્યાસક્રમમાં નવું સ્થાન: ‘અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ સોસાયટી: ઇન્ડિયા એન્ડ બિયોન્ડ’
આ મહત્વપૂર્ણ વિષયને ધોરણ ૯ ના નવા બહાર પાડવામાં આવેલા સામાજિક વિજ્ઞાનના પાઠ્યપુસ્તક, ‘અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ સોસાયટી: ઇન્ડિયા એન્ડ બિયોન્ડ’ (ગ્રેડ ૯, ભાગ ૧) ના છઠ્ઠા પ્રકરણમાં સામેલ કરવામાં આવ્યો છે. અત્યાર સુધી, કટોકટીના સમયગાળાનો ઊંડાણપૂર્વકનો અભ્યાસ મુખ્યત્વે ધોરણ ૧૨ ના રાજ્યશાસ્ત્ર (Political Science) ના વિષય પૂરતો મર્યાદિત હતો, જ્યાં વિદ્યાર્થીઓ તેના રાજકીય, બંધારણીય અને લોકશાહી પર થયેલા પ્રભાવોની ચર્ચા કરતા હતા. હવે, આ નવીન ફેરફાર દ્વારા વિદ્યાર્થીઓને તેમના શૈક્ષણિક પ્રવાસમાં ઘણું વહેલું આ ઐતિહાસિક યુગ વિશે જાણવા મળશે. આ પહેલનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય વિદ્યાર્થીઓમાં ભારતના બંધારણીય મૂલ્યો, લોકશાહી સંસ્થાઓ અને સમકાલીન ઈતિહાસ પ્રત્યેની સમજને વધુ મજબૂત બનાવવાનો છે.
NEP ૨૦૨૦ અને અભ્યાસક્રમમાં વ્યાપક ફેરફારો
આ સમાવેશ નેશનલ એજ્યુકેશન પોલિસી (NEP) ૨૦૨૦ ના માળખા હેઠળ કરવામાં આવેલી વ્યાપક અભ્યાસક્રમ પુનરાવર્તનની પ્રક્રિયાનો એક ભાગ છે. આ નવી શિક્ષણ નીતિનો મુખ્ય ધ્યેય શાળાકીય શિક્ષણને વધુ મલ્ટિડિસિપ્લિનરી (બહુ-વિષયક), ક્ષમતા-આધારિત અને ભારતના ઐતિહાસિક તથા બંધારણીય વિકાસ સાથે જોડવાનો છે. નવા પાઠ્યપુસ્તકમાં સામગ્રી અને અભિગમમાં અનેક ફેરફારો કરવામાં આવ્યા છે, જેમાં ખાસ કરીને નાગરિક જાગૃતિ, બંધારણીય સિદ્ધાંતો અને ભારતની લોકશાહી ઉત્ક્રાંતિની ગંભીર સમજ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.
કટોકટીના ૫૧ વર્ષ: એક નિર્ણાયક સમયગાળો
આ વર્ષ ૨૦૨૬ છે, જે ૨૫ જૂન ૧૯૭૫ ના રોજ લાદવામાં આવેલી રાષ્ટ્રીય કટોકટીના ૫૧ વર્ષ પૂર્ણ થવાનું પ્રતીક છે. કટોકટીનો આ સમયગાળો માર્ચ ૧૯૭૭ સુધી અમલમાં રહ્યો હતો અને તેને આઝાદ ભારતના રાજકીય ઈતિહાસના સૌથી નિર્ણાયક સમયગાળા તરીકે ગણવામાં આવે છે. આ સમયગાળો મુખ્યત્વે નાગરિક સ્વતંત્રતાઓના સસ્પેન્શન (સ્થગિતતા), પ્રેસ સેન્સરશિપ અને ચૂંટણીઓ મોકૂફ રાખવા જેવી ઘટનાઓ માટે જાણીતો છે.
ધોરણ ૯ ના અભ્યાસક્રમમાં આ વિષયને સામેલ કરવાથી વિદ્યાર્થીઓને ભારતીય લોકશાહીના આ મહત્વપૂર્ણ અધ્યાયને તેમના શાળાકીય અભ્યાસના શરૂઆતના તબક્કે જ સમજવાની તક મળશે. તે તેમને લોકશાહીમાં નાગરિકોના અધિકારો અને બંધારણની મર્યાદાઓ વિશે ગંભીર રીતે વિચારતા શીખવશે.
શિક્ષણમાં બદલાતો અભિગમ
NCERT નો આ નિર્ણય માત્ર એક ઈતિહાસના પાઠનો ઉમેરો નથી, પરંતુ તે શિક્ષણમાં આવી રહેલા બદલાતા અભિગમનું સૂચક છે. જ્યારે વિદ્યાર્થીઓ નાની વયે જ આવા ગહન રાજકીય અને બંધારણીય વિષયોથી પરિચિત થાય છે, ત્યારે તેઓ વધુ જાગૃત નાગરિક તરીકે ઘડાય છે. લોકશાહી શું છે અને તેને જાળવી રાખવા માટે બંધારણીય મૂલ્યો કેટલા મહત્વના છે, તે સમજવા માટે કટોકટી જેવા સમયગાળાનો અભ્યાસ અનિવાર્ય છે.
