પતિની અબજો રૂપિયાની સંપત્તિ મળે તો સરકાર કેટલો હિસ્સો લેશે? જાણો ટેક્સનું ગણિત!
ટેકનોલોજીની દુનિયાની સૌથી મોટી ચિપ નિર્માતા કંપની Nvidia ના સીઈઓ જેન્સન હુઆંગ અને તેમના પત્ની લોરી વચ્ચેના સંભવિત છૂટાછેડાના સમાચારોએ અત્યારે સમગ્ર વિશ્વનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. જો આ છૂટાછેડા થાય, તો લોરીને અંદાજે 80 બિલિયન ડોલર એટલે કે ભારતીય ચલણ મુજબ લગભગ 7.20 લાખ કરોડ રૂપિયા જેટલી તોતિંગ રકમ મળી શકે છે. જો આ સોદો પાર પડે તો તે માનવ ઈતિહાસનો અત્યાર સુધીનો સૌથી મોંઘો છૂટાછેડાનો કરાર બની જશે. આટલી મોટી રકમની ચર્ચા વચ્ચે સામાન્ય લોકોના મનમાં એક સ્વાભાવિક અને મહત્વનો પ્રશ્ન ઉભો થઈ રહ્યો છે કે શું છૂટાછેડા પછી મળતા ભરણપોષણ (Alimony) પર પણ સરકારને ટેક્સ ચૂકવવો પડે છે?
ભારતીય આવકવેરા કાયદા (Income Tax Act) હેઠળ આ વિષય પર ખૂબ જ સ્પષ્ટ અને રસપ્રદ જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે. ઘણા લોકો એવું માનતા હોય છે કે ભરણપોષણની રકમ પર કોઈ ટેક્સ લાગતો નથી, પરંતુ હકીકત થોડી અલગ છે. તમે આ રકમ કયા સ્વરૂપે અને કેવી રીતે મેળવો છો, તેના પર તમારી ટેક્સની જવાબદારી નક્કી થાય છે.
એલીમની એટલે કે ભરણપોષણ શું છે અને તે કેવી રીતે અપાય છે?
જ્યારે પતિ-પત્ની વચ્ચેના વૈવાહિક સંબંધોનો કાયદેસર રીતે અંત આવે છે, ત્યારે એક જીવનસાથી દ્વારા બીજા જીવનસાથીને આર્થિક સહાય કે વળતર સ્વરૂપે જે રકમ આપવામાં આવે છે, તેને કાયદાની ભાષામાં ‘એલીમની’ (Alimony) અથવા ગુજરાતીમાં ભરણપોષણ કહેવામાં આવે છે. આ નાણાકીય મદદનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય અલગ થઈ રહેલા જીવનસાથીના ભવિષ્યને સુરક્ષિત કરવાનો અને તેમના જીવનનિર્વાહના ખર્ચને પહોંચી વળવાનો હોય છે.
ભારતીય કાયદા અને વ્યવહાર મુજબ, આ ભરણપોષણની ચુકવણી મુખ્યત્વે બે રીતે કરવામાં આવે છે. પ્રથમ રીત છે ‘એકસામટી ચુકવણી’ (Lump Sum Payment), જેમાં છૂટાછેડા સમયે જ એક નિશ્ચિત મોટી રકમ એકસાથે આપીને હિસાબ પૂરો કરવામાં આવે છે. બીજી રીત છે ‘માસિક હપ્તા’ (Monthly Installment), જેમાં દર મહિને એક ચોક્કસ રકમ નિયમિતપણે આપવામાં આવે છે. આવકવેરા વિભાગની નજરમાં ચુકવણીની આ બંને પદ્ધતિઓનું અલગ-અલગ મહત્વ છે અને તે જ નક્કી કરે છે કે તમારે ટેક્સ ભરવો પડશે કે નહીં.
આવકવેરા કાયદો 1961 અને ભરણપોષણનું અનોખું ગણિત
ભારતીય આવકવેરા અધિનિયમ, 1961 માં છૂટાછેડાના ભરણપોષણ પર ટેક્સ લગાવવા માટે કોઈ અલગ કે સીધી કલમ બનાવવામાં આવી નથી. તેમ છતાં, આવકવેરા વિભાગ આ રકમ મેળવવાની પદ્ધતિના આધારે તેને ટેક્સના દાયરામાં લાવે છે. કરવેરાના નિયમો અનુસાર, કોઈપણ વ્યક્તિને મળતા નાણાકીય લાભને બે મુખ્ય શ્રેણીઓમાં વહેંચવામાં આવે છે: પ્રથમ ‘કેપિટલ રિસિપ્ટ’ (મૂડીગત આવક) અને બીજી ‘રેવન્યુ રિસિપ્ટ’ (મહેસૂલી અથવા નિયમિત આવક).
આ બંને શ્રેણીઓ વચ્ચેનો તફાવત સમજવો ખૂબ જરૂરી છે. મૂડીગત આવક એટલે એવી રકમ જે જીવનમાં એકાદ વાર કોઈ ખાસ સંજોગોમાં મળે છે અને તે તમારી નિયમિત કમાણીનો હિસ્સો નથી. જ્યારે મહેસૂલી આવક એટલે એવી રકમ જે તમને સમયાંતરે નિયમિત રીતે મળતી રહે છે, જેમ કે પગાર કે ભાડું. ભરણપોષણની રકમ આમાંથી કઈ શ્રેણીમાં આવે છે, તેના આધારે જ ટેક્સની ગણતરી થાય છે.
એકસામટી રકમ મળવા પર ટેક્સમાંથી સંપૂર્ણ મુક્તિ
જો છૂટાછેડાના કાયદેસરના કરાર હેઠળ ભરણપોષણની રકમ એકસાથે એટલે કે ‘લમ્પ સમ’ (Lump Sum) સ્વરૂપે મળે છે, તો કાયદાની નજરમાં તેને ‘કેપિટલ રિસિપ્ટ’ (મૂડીગત આવક) માનવામાં આવે છે. ભારતીય આવકવેરા કાયદા મુજબ મૂડીગત આવક પર સામાન્ય રીતે કોઈ ટેક્સ લાગતો નથી. આનો સીધો અર્થ એ થયો કે જો તમને છૂટાછેડાના સમાધાન પેટે એકસાથે મોટી રકમ મળે છે, તો તે સંપૂર્ણપણે ટેક્સ-ફ્રી રહેશે. તમારે તેમાંથી એક પણ રૂપિયો સરકારને ટેક્સ પેટે ચૂકવવો પડશે નહીં.
જોકે, અહીં એક મહત્વની શરત એ છે કે આ ટેક્સ મુક્તિનો લાભ ત્યારે જ મળે છે જ્યારે આ એકસામટી રકમની ચુકવણી રોકડમાં અથવા સીધા બેંક ટ્રાન્સફર (ચેક, RTGS કે NEFT) દ્વારા કરવામાં આવી હોય. ઉપરાંત, છૂટાછેડાના દસ્તાવેજોમાં આ રકમનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ હોવો પણ અનિવાર્ય છે, જેથી ભવિષ્યમાં આવકવેરા વિભાગની કોઈ નોટિસ આવે તો પુરાવો રજૂ કરી શકાય.
માસિક હપ્તા સ્વરૂપે મળતા ભરણપોષણ પર લાગશે ટેક્સ
પરિસ્થિતિ ત્યારે બદલાઈ જાય છે જ્યારે છૂટાછેડાના કરારમાં એવું નક્કી થાય કે ભરણપોષણ એકસાથે આપવાને બદલે દર મહિને હપ્તા સ્વરૂપે આપવામાં આવશે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિને દર મહિને નિશ્ચિત રકમ મળે છે, ત્યારે આવકવેરા વિભાગ તેને ‘રેવન્યુ રિસિપ્ટ’ એટલે કે નિયમિત આવક તરીકે ગણે છે. એકવાર કોઈ રકમ નિયમિત આવકની શ્રેણીમાં આવી જાય, પછી તે સીધી જ ટેક્સના દાયરામાં સામેલ થઈ જાય છે.
આવા કિસ્સામાં, જે વ્યક્તિ ભરણપોષણ મેળવી રહી છે, તેણે દર મહિને મળતી આ રકમને પોતાની વાર્ષિક કુલ આવકમાં ઉમેરવી પડે છે. ત્યારબાદ, તે વ્યક્તિ જે આવકવેરા સ્લેબ (Tax Slab) માં આવતી હોય, તે મુજબ તેણે આ રકમ પર ટેક્સ ચૂકવવો પડે છે. બીજી તરફ, જે વ્યક્તિ આ માસિક ભરણપોષણ ચૂકવી રહી છે, તેને પણ કોઈ ખાસ ફાયદો થતો નથી. કાયદા મુજબ, ભરણપોષણ ચૂકવનાર વ્યક્તિ આ ખર્ચને પોતાની આવકમાંથી બાદ કરી શકતી નથી, એટલે કે તેમને આ ચુકવણી પર કોઈ ટેક્સ ડિડક્શન (Tax Deduction) મળતું નથી.
મિલકત, દાગીના અને શેર પર લાગતા ટેક્સના નિયમો
ઘણા કિસ્સાઓમાં છૂટાછેડા સમયે રોકડ પૈસા આપવાને બદલે સ્થાવર મિલકત, મકાન, જમીન, સોના-ચાંદીના દાગીના અથવા કંપનીના શેર અને સિક્યોરિટીઝ ભરણપોષણ તરીકે આપવામાં આવે છે. આવી સ્થિતિમાં આવકવેરા કાયદાની કલમ 56(2) લાગુ પડે છે. અહીં એક રસપ્રદ બાબત એ છે કે જ્યાં સુધી પતિ-પત્નીના લગ્ન કાયદેસર રીતે ટકી રહે છે, ત્યાં સુધી તેઓ એકબીજાને જે કંઈ ભેટ-સોગાદો કે મિલકત આપે છે તે સંપૂર્ણપણે ટેક્સ-ફ્રી હોય છે, કારણ કે કાયદો તેમને ‘નજીકના સંબંધી’ (Close Relatives) ગણે છે.
પરંતુ, જેવા છૂટાછેડા મંજૂર થાય છે, કે તરત જ બંને કાયદાકીય રીતે એકબીજાના સંબંધી રહેતા નથી. તેથી, છૂટાછેડા પછી જો કોઈ મિલકત, દાગીના કે શેર ભરણપોષણ તરીકે ટ્રાન્સફર કરવામાં આવે, તો તેને બિન-સંબંધી તરફથી મળેલી ભેટ ગણવામાં આવે છે. નિયમ મુજબ, જો આવી મિલકત કે દાગીનાની કુલ બજાર કિંમત 50,000 રૂપિયા સુધીની હોય, તો તેના પર કોઈ ટેક્સ લાગતો નથી. પરંતુ જો તેની કિંમત 50,000 રૂપિયાથી એક રૂપિયો પણ વધી જાય, તો તે સમગ્ર મિલકતના મૂલ્ય પર મેળવનાર વ્યક્તિએ પોતાના ટેક્સ સ્લેબ મુજબ કર ચૂકવવો પડે છે.
નાણાકીય આયોજન અને સાવચેતી જરૂરી
ટૂંકમાં કહીએ તો, છૂટાછેડા એ માત્ર ભાવનાત્મક જ નહીં પરંતુ એક મોટો આર્થિક નિર્ણય પણ છે. જેન્સન હુઆંગ જેવા અબજોપતિઓના કિસ્સામાં તો નિષ્ણાતોની મોટી ફોજ આવા ટેક્સ અને કાયદાકીય પાસાઓનું ધ્યાન રાખતી હોય છે, પરંતુ સામાન્ય નાગરિકો માટે પણ આ નિયમો જાણવા એટલા જ જરૂરી છે. છૂટાછેડાના કરાર પર હસ્તાક્ષર કરતા પહેલા કોઈ સારા ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ (CA) અથવા ટેક્સ નિષ્ણાતની સલાહ લેવી હિતાવહ છે. યોગ્ય રીતે તૈયાર કરવામાં આવેલો કરાર તમને ભવિષ્યમાં આવનારી મોટી ટેક્સની જવાબદારી અને કાયદાકીય ગૂંચવણોથી બચાવી શકે છે.
