ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં તોતિંગ ઉછાળો: શું વૈશ્વિક અર્થતંત્ર ફરી એકવાર મુશ્કેલીમાં?
હાલના સમયમાં વિશ્વભરના બજારોમાં જે સૌથી મોટી ચિંતાનો વિષય બન્યો છે તે છે ‘કૃડ ઓઈલ’ (કાચા તેલ) ના વધતા ભાવ. પશ્ચિમ એશિયામાં વધી રહેલા ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવ અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz) પાસેની સુરક્ષાની સ્થિતિને કારણે તેલના ભાવ ૧૦૦ ડોલર પ્રતિ બેરલની સપાટીને વટાવી ગયા છે. આ માત્ર આંકડાઓનો ઉછાળો નથી, પરંતુ એક એવો સંકેત છે કે જે વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને સામાન્ય માનવીના ખિસ્સા પર સીધી અસર કરી શકે છે. બ્રેન્ટ ક્રૂડ ૧૦૩ ડોલરની સપાટીએ પહોંચી ગયું છે, જે દર્શાવે છે કે ઊર્જા સુરક્ષાને લઈને વિશ્વભરમાં ગભરાટનું વાતાવરણ છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ: દુનિયાનું એનર્જી એન્જિન અને હાલનું સંકટ
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ એ વૈશ્વિક તેલ પુરવઠા માટે એક મુખ્ય ધમની સમાન છે. મધ્ય-પૂર્વના દેશોથી વિશ્વના અન્ય ભાગોમાં પહોંચતા મોટાભાગના તેલના ટેન્કરો આ જ સાંકડા જળમાર્ગમાંથી પસાર થાય છે. પરંતુ હાલમાં જે રીતે ત્યાં હુમલાઓ વધી રહ્યા છે અને વ્યાપારી જહાજોની અવરજવર જોખમમાં મુકાઈ છે, તેણે તેલ કંપનીઓ અને સરકારોની ચિંતામાં વધારો કર્યો છે. ઓમાન અને ઈરાક જેવા દેશોએ સુરક્ષાના કારણોસર પોતાના તેલ ટર્મિનલ્સ પર કામચલાઉ ધોરણે કામગીરી અટકાવી દીધી છે, જેનાથી વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈનમાં મોટું ગાબડું પડ્યું છે. જ્યારે પણ પુરવઠામાં ખલેલ પહોંચે છે, ત્યારે માંગ અને પુરવઠાના સિદ્ધાંત મુજબ ભાવમાં ઉછાળો આવવો અનિવાર્ય છે.
ભારત પર થતી સીધી અસર
ભારત પોતાની જરૂરિયાતના મોટાભાગના તેલની આયાત કરે છે. આવી સ્થિતિમાં, જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ૧૦૦ ડોલરને પાર કરી જાય, ત્યારે ભારતીય રિફાઇનરીઓ અને અંતે ગ્રાહકો પર તેનો બોજ પડે છે. ભારતના એમસીએક્સ (MCX) બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ ૯૦૦૦ રૂપિયા પ્રતિ બેરલની નજીક પહોંચી ગયા છે. આ ભાવ વધારો માત્ર પેટ્રોલ કે ડીઝલના ભાવમાં જ નહીં, પરંતુ લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચ વધવાને કારણે જીવનજરૂરી ચીજવસ્તુઓના ભાવમાં પણ વધારો લાવી શકે છે. જ્યારે ટ્રાન્સપોર્ટેશન મોંઘું થાય ત્યારે શાકભાજીથી લઈને મેન્યુફેક્ચરિંગ સેક્ટર સુધીની દરેક વસ્તુના ભાવમાં મોંઘવારીનો ડર રહેલો હોય છે.
ઉત્પાદનમાં ઘટાડો અને પુરવઠાનું દબાણ
માત્ર યુદ્ધ કે તણાવ જ નહીં, પરંતુ ઈરાક, કુવૈત અને સાઉદી અરેબિયા જેવા તેલ ઉત્પાદક દેશો દ્વારા ઉત્પાદનમાં કરવામાં આવેલી કાપની નીતિએ પણ આગમાં ઘી હોમવાનું કામ કર્યું છે. જ્યારે ઓપેક (OPEC) દેશો ઉત્પાદન ઘટાડે છે, ત્યારે બજારમાં તેલની અછત સર્જાય છે. અત્યારે વિશ્વ જ્યારે આર્થિક મંદીમાંથી બહાર આવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે, ત્યારે ઊર્જાના વધતા ભાવ વિકાસના દરને ધીમો પાડી શકે છે. અર્થશાસ્ત્રીઓનું માનવું છે કે જો ક્રૂડના ભાવ આ સ્તરે જળવાઈ રહેશે, તો વિશ્વના તમામ દેશોમાં ફુગાવો (Inflation) કાબૂમાં રાખવો ખૂબ મુશ્કેલ બની જશે.
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને ભવિષ્યની સ્થિતિ
વર્તમાન સંકટ એ માત્ર એક દેશ કે એક વિસ્તાર પૂરતું સીમિત નથી. વિશ્વના મોટાભાગના દેશો પોતાની ઊર્જા જરૂરિયાતો માટે આ જ વિસ્તાર પર નિર્ભર છે. આવી અસ્થિરતાને કારણે રોકાણકારો પણ શેરબજારમાં ડર અનુભવી રહ્યા છે. મોટાભાગના દેશો હવે વ્યૂહાત્મક તેલ ભંડાર (Strategic Petroleum Reserves) નો ઉપયોગ કરવાનું વિચારી રહ્યા છે જેથી ભાવને સ્થિર રાખી શકાય. પરંતુ, આ એક કામચલાઉ ઉપાય છે. કાયમી ઉકેલ તો રાજદ્વારી સ્તરે જ શાંતિ સ્થાપવાથી જ આવી શકે તેમ છે.
દરિયાઈ સુરક્ષા, ટર્મિનલનું સંચાલન અને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈન – આ ત્રણ સ્તંભો અત્યારે હચમચી ગયા છે. જે રીતે ઈરાકી જળક્ષેત્રમાં ટેન્કરો પર હુમલા થયા છે, તેણે શિપિંગ કંપનીઓનો વીમો (Insurance) પણ મોંઘો કરી દીધો છે, જેનો અંતિમ ભાર ગ્રાહકોએ જ સહન કરવો પડે છે. આખી પરિસ્થિતિ અત્યારે ખૂબ જ નાજુક છે. આગામી દિવસોમાં જો તેલ ઉત્પાદક દેશો અને સુરક્ષા એજન્સીઓ વચ્ચે કોઈ સમજૂતી ન સધાય, તો તેલના ભાવમાં હજુ પણ વધારો જોવા મળી શકે છે.
આ સંકટ સમયમાં દેશોએ પોતાની ઊર્જા નીતિમાં ફેરફાર કરવો પડશે, જેમાં રિન્યુએબલ એનર્જી (સોલર અને વિન્ડ એનર્જી) નો વધુ ઉપયોગ કરવો અનિવાર્ય બની જાય છે, જેથી તેલ પરની નિર્ભરતા ઘટાડી શકાય. ત્યાં સુધી, વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે આ એક ‘પરીક્ષાનો સમય’ છે, જ્યાં એક નાનકડા ભૌગોલિક વિસ્તારમાં થતી ઘટના આખા વિશ્વના સામાન્ય માણસના રસોડા અને ખિસ્સા પર સીધી અસર કરી રહી છે.
