71 વર્ષનો સંઘર્ષ અને ન્યાયનો વિજય: પાકિસ્તાન સુપ્રીમ કોર્ટે દીકરીઓના વારસાના હક પર મહોર મારી
સામાજિક પરંપરાઓ અને પુરુષપ્રધાન માનસિકતા ઘણીવાર કાયદાના રસ્તામાં આડા આવે છે, પરંતુ જ્યારે ન્યાયતંત્ર મજબૂત હોય ત્યારે વર્ષો જૂના અન્યાયનો પણ અંત આવે છે. પાકિસ્તાન સુપ્રીમ કોર્ટે તાજેતરમાં આપેલા એક ઐતિહાસિક ચુકાદાએ સાબિત કરી દીધું છે કે, પિતાની સંપત્તિમાં દીકરીઓનો હક કોઈ ‘દાન’ કે ‘તોહફો’ નથી, પરંતુ તેમનો જન્મસિદ્ધ કાયદાકીય અધિકાર છે. ૭૧ વર્ષ સુધી ચાલેલા એક કૌટુંબિક વિવાદનો અંત લાવીને કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સામાજિક દબાણ કે બનાવટી દસ્તાવેજો કાયદાની ઉપરવટ જઈ શકતા નથી.
શું હતો સમગ્ર વિવાદ?
આ કેસની શરૂઆત વર્ષ ૧૯૫૫માં થઈ હતી, જ્યારે રોશન નામના એક વ્યક્તિનું અવસાન થયું હતું. તેમના નિધન બાદ ૪ એપ્રિલ ૧૯૫૫ના રોજ તેમની સંપત્તિના વારસા માટે ‘મ્યુટેશન નંબર ૭૪’ દાખલ કરવામાં આવ્યું, જેમાં કાયદેસરના વારસદારોની યાદી હતી. પરંતુ, તે જ દિવસે એક બીજું રહસ્યમય ‘મ્યુટેશન નંબર ૭૫’ પણ દાખલ કરવામાં આવ્યું.
આ બીજા મ્યુટેશન દ્વારા દાવો કરવામાં આવ્યો કે, મૃતકની દીકરીઓએ પોતાની વારસાની સંપત્તિ તેમના બે ભાઈઓને ‘ગિફ્ટ ડીડ’ (ભેટ) તરીકે આપી દીધી છે. દાયકાઓ સુધી આ મ્યુટેશનના આધારે પુત્રોએ અને તેમના પરિવારોએ સંપત્તિ પર કબજો જમાવી રાખ્યો. દીકરીઓએ કાયદાકીય લડાઈ શરૂ કરી, પરંતુ ટ્રાયલ કોર્ટથી લઈને લાહોર હાઈકોર્ટ સુધી તેમને નિષ્ફળતા મળી. આખરે, ૭૧ વર્ષ બાદ પાકિસ્તાન સુપ્રીમ કોર્ટમાં તેમને ન્યાય મળ્યો.
સુપ્રીમ કોર્ટનો ઐતિહાસિક અભિગમ: ન્યાય કે દયા?
સુપ્રીમ કોર્ટના જસ્ટિસ શાહિદ બિલાલ હસને આ કેસમાં જે આકરા શબ્દોમાં ચુકાદો આપ્યો, તે કાયદાકીય ઇતિહાસમાં નોંધપાત્ર રહેશે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે:
વારસો કોઈની મહેરબાની નથી: વારસાનો હક એ પરિવારના પુરુષ સભ્યોની મરજી પર આધારિત કોઈ ‘ગિફ્ટ’ નથી, જે તેઓ પોતાની સુવિધા મુજબ જ્યારે ઇચ્છે ત્યારે આપી શકે.
કાયદાકીય સર્વોપરિતા: કોઈપણ પ્રકારની ફેક બિલિંગ એન્ટ્રી, બનાવટી એક્સચેન્જ મ્યુટેશન કે સામાજિક દબાણ હેઠળ કરાવેલા સોગંદનામા કાયદા સામે ટકી શકતા નથી.
ન્યાયિક તપાસ: જસ્ટિસ હસને તમામ અદાલતો અને રેવન્યુ અધિકારીઓને તાકીદ કરી છે કે, જ્યારે પણ કોઈ મહિલાને વારસામાંથી બાકાત રાખવાનો કેસ આવે, ત્યારે તેની ખૂબ જ ઊંડાણપૂર્વક અને સાવચેતીથી તપાસ થવી જોઈએ.
ઇસ્લામી ન્યાયશાસ્ત્ર અને મહિલાઓના અધિકારો
ચુકાદામાં જસ્ટિસ શાહિદ બિલાલ હસને ભારપૂર્વક કહ્યું કે, ઇસ્લામી ન્યાયશાસ્ત્રમાં વારસાના કાયદાને ખૂબ જ પવિત્ર અને ખાસ સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. જે અધિકારો ખુદાએ (અલ્લાહ) મહિલાઓને આપ્યા છે, તેને ન તો નબળા પાડી શકાય, ન તો તેને નકારી શકાય. આ ચુકાદો માત્ર એક મિલકતના વિવાદનો નિકાલ નથી, પરંતુ આખી સિસ્ટમને એ સંદેશ છે કે શરિયા અને કાયદા મુજબ મહિલાઓનો હક સુરક્ષિત રહેવો જોઈએ.
સામાજિક માનસિકતા સામે કાયદાનો સંગ્રામ
દક્ષિણ એશિયાના અનેક સમાજોમાં આજે પણ દીકરીઓને સાસરે ગયા પછી પિતાની મિલકતમાંથી હક છોડવા માટે દબાણ કરવામાં આવે છે. ઘણીવાર ભાઈઓ ‘ગિફ્ટ ડીડ’ કે ‘ત્યાગપત્ર’ પર અંગૂઠા કે સહી કરાવી લે છે, જે પાછળથી શોષણનું સાધન બને છે. પાકિસ્તાન સુપ્રીમ કોર્ટના આ આદેશ પછી, રેવન્યુ અધિકારીઓને રેકોર્ડ સુધારવા અને કાયદેસરના વારસદારોના હિસ્સા અલગ કરવા માટે નિર્દેશ આપવામાં આવ્યા છે. આ નિર્ણય એ તમામ મહિલાઓ માટે આશાનું કિરણ છે જેઓ પોતાના પરિવારમાં ન્યાયની રાહ જોઈ રહી છે.
આ ચુકાદાનું મહત્વ શું છે?
૧. જૂના કેસોનું પુનરાવર્તન: આ ચુકાદો એવા હજારો કેસો માટે મિસાલ બની શકે છે જ્યાં વર્ષોથી મહિલાઓને તેમના વારસામાંથી વંચિત રાખવામાં આવી છે.
૨. ભ્રષ્ટ તંત્ર પર લગામ: ઘણીવાર સ્થાનિક રેવન્યુ અધિકારીઓ અને મજબૂત પુરુષો મળીને દસ્તાવેજોમાં ચેડાં કરતા હોય છે. હવે આ નિર્ણય બાદ આવા અધિકારીઓ માટે ખોટી એન્ટ્રી કરવી મુશ્કેલ બનશે.
૩. ન્યાયની પ્રક્રિયામાં ગતિ: ૭૧ વર્ષનો સમયગાળો ઘણો લાંબો છે. કોર્ટે સ્વીકાર્યું છે કે આવી લડાઈમાં પીડિત મહિલાઓએ ઘણું સહન કર્યું છે. આ ચુકાદો ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં મહિલાઓના પક્ષે ઝડપી નિર્ણયો લેવાની આવશ્યકતા પર પણ ભાર મૂકે છે.
આ ઐતિહાસિક ચુકાદો એ દર્શાવે છે કે કાયદો હંમેશા મહિલાઓના અધિકારોનું રક્ષણ કરવા માટે જ હોવો જોઈએ, તેને ઘટાડવા માટે નહીં. કાયદાની નજરમાં દીકરો કે દીકરી બંને સમાન છે અને પિતાની સંપત્તિ પર બંનેનો સરખો હક છે. ભલે ગમે તેટલા વર્ષો વીતી જાય, પણ જો સત્ય અને કાયદાનો સાથ હોય, તો ન્યાય ચોક્કસ મળે છે. પાકિસ્તાનના આ નિર્ણયથી અન્ય દેશોના ન્યાયતંત્ર અને સામાજિક માળખાને પણ એક સકારાત્મક સંદેશ મળ્યો છે કે, દીકરીઓના હકનું રક્ષણ એ માત્ર કાયદો નથી, પણ તે એક નૈતિક જવાબદારી પણ છે.
