ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાન: પાકિસ્તાનનું નવું ‘પાંચમું પ્રાંત’ બનવાનું ષડયંત્ર અને ભૌગોલિક-રાજકીય ખેલ
છેલ્લા કેટલાક સમયથી દક્ષિણ એશિયાના રાજકીય નકશા પર એક નવો વળાંક જોવા મળી રહ્યો છે. પાકિસ્તાન દ્વારા લાંબા સમયથી ગેરકાયદેસર રીતે કબજે કરાયેલા ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાન વિસ્તારને પાકિસ્તાનનું ‘પાંચમું પ્રાંત’ જાહેર કરવાની તૈયારીઓ ચાલી રહી છે. પાકિસ્તાનની વિધાનસભામાં આ અંગેનો એક સંયુક્ત ઠરાવ (Joint Resolution) પસાર કરવામાં આવ્યો છે, જેણે ભારત અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ચિંતાનું મોજું ફેલાવી દીધું છે. 78 વર્ષથી ચાલી આવતા આ વિવાદને પાકિસ્તાન હવે એક કાયદાકીય વળાંક આપીને પોતાની સત્તા મજબૂત કરવા માંગે છે.
ગેરકાયદેસર કબજો અને રાજકીય ષડયંત્ર
ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાનમાં ગત મહિને યોજાયેલી ચૂંટણીઓ પાકિસ્તાની સેના અને રાજકીય પક્ષોના ઈશારે થઈ હોવાના આક્ષેપો છે. ચૂંટણીઓમાં કથિત ગેરરીતિઓ આચરીને બિલાવલ ભુટ્ટોની પાકિસ્તાન પીપલ્સ પાર્ટી (PPP) ને જીતાડવામાં આવી અને ત્યારબાદ પાકિસ્તાન મુસ્લિમ લીગ (નવાઝ) સાથે મળીને સત્તાની વહેંચણીનું મોડેલ અપનાવવામાં આવ્યું.
હવે, આ સરકાર દ્વારા જ પાકિસ્તાની સંસદને મોકલવા માટે એક ઠરાવ પસાર કરવામાં આવ્યો છે, જેમાં માંગ કરવામાં આવી છે કે ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાનને પાકિસ્તાનનો પાંચમો પ્રાંત જાહેર કરવામાં આવે અને તેને પાકિસ્તાની સંસદ તેમજ સીનેટમાં પ્રતિનિધિત્વ આપવામાં આવે. આ પ્રક્રિયા સંપૂર્ણપણે ગેરકાયદેસર છે, કારણ કે આ વિસ્તાર ભારતનો અભિન્ન અંગ છે.
ઐતિહાસિક સંદર્ભ: ભારતનું વલણ અને 370ની અસર
વર્ષ 2019માં જ્યારે ભારત સરકારે જમ્મુ-કાશ્મીરમાંથી કલમ 370 અને 35A નાબૂદ કરી, ત્યારે પાકિસ્તાનમાં ભારે હલચલ મચી ગઈ હતી. ભારતની આ કાર્યવાહીને પગલે પોતાની આંતરિક સુરક્ષા અને નબળી પડતી પકડને બચાવવા માટે પાકિસ્તાને ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાનમાં ‘સેમી-ઓટોનોમસ’ વ્યવસ્થા નાબૂદ કરવાની ધમકી આપી હતી.
તત્કાલીન ઈમરાન ખાનની સરકાર વખતે ત્યાંની સ્થાનિક સરકારોએ પાકિસ્તાનના પ્રાંત બનવાનો સખત વિરોધ કર્યો હતો, કારણ કે તેઓ જાણતા હતા કે એકવાર પાકિસ્તાની બંધારણ હેઠળ પ્રાંત બની ગયા પછી, તેમની સ્વાયત્તતા કાયમ માટે ખતમ થઈ જશે. પરંતુ, હવે પાકિસ્તાન સરકારે તેવા પક્ષોને સત્તામાં બેસાડ્યા છે જે પાકિસ્તાનના ઈશારે નાચી રહ્યા છે, પરિણામે આ ગેરકાયદેસર ઠરાવ સરળતાથી પસાર થઈ ગયો છે.
શા માટે ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાન અત્યાર સુધી પ્રાંત નહોતું?
પાકિસ્તાનના બંધારણમાં અત્યાર સુધી માત્ર ચાર જ પ્રાંતો છે: પંજાબ, સિંધ, બલૂચિસ્તાન અને ખૈબર પખ્તુનખ્વા. પાકિસ્તાન ક્યારેય ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાનને પ્રાંતનો દરજ્જો આપી શક્યું નહોતું કારણ કે આ વિસ્તાર ભારત સાથે વિવાદિત છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે આ વિસ્તાર પર પાકિસ્તાનનો દાવો નબળો છે.
અત્યાર સુધી ત્યાં એક અર્ધ-સ્વાયત્ત વ્યવસ્થા હતી, જેમાં મુખ્યમંત્રી અને ગવર્નર પાસે અમુક અંશે સત્તા હતી. પાકિસ્તાન તેને ક્યારેય પોતાનો પ્રાંત જાહેર કરીને સંસદમાં સીટો નહોતું આપી શકતું, કારણ કે તેમ કરવાથી તે કાશ્મીર મુદ્દે પોતાના જ દાવાને ખોટો સાબિત કરત. પરંતુ હવે, સત્તાના નશામાં પાકિસ્તાન આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાઓ અને સંધિઓને નેવે મૂકીને આ પગલું ભરી રહ્યું છે.
ભૌગોલિક મહત્વ અને ચીનનું દબાણ
ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાન માત્ર જમીનનો ટુકડો નથી, પરંતુ તે વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. ચીન-પાકિસ્તાન ઈકોનોમિક કોરિડોર (CPEC) આ જ વિસ્તારમાંથી પસાર થાય છે. ચીન માટે આ વિસ્તાર સુરક્ષિત રહે તે ખૂબ જરૂરી છે. એવી આશંકા સેવાઈ રહી છે કે પાકિસ્તાન પર ચીનનું દબાણ છે કે તે આ વિસ્તાર પર પોતાની સંપૂર્ણ પકડ મજબૂત કરે જેથી CPEC પ્રોજેક્ટને કોઈ કાયદાકીય અડચણ ન નડે. પાકિસ્તાન આ રીતે વિસ્તારને પ્રાંત જાહેર કરીને ચીનના રોકાણને કાયદાકીય સુરક્ષા આપવા માંગે છે.
ભારત માટે ચેતવણી
ભારતનું વલણ હંમેશા સ્પષ્ટ રહ્યું છે કે ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાન ભારતનો અભિન્ન અંગ છે અને પાકિસ્તાનનો ત્યાંનો કબજો સંપૂર્ણપણે ગેરકાયદેસર છે. પાકિસ્તાન દ્વારા લેવામાં આવેલા આ પગલાંને ભારત ક્યારેય સ્વીકારશે નહીં. આ પ્રક્રિયા પાકિસ્તાનની નિષ્ફળતા અને તેની હીનતા દર્શાવે છે. જે દેશ પોતાના અર્થતંત્રને સંભાળી શકતો નથી, તે હવે પોતાની સરહદોનું વિસ્તરણ કરીને લોકોનું ધ્યાન ભટકાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો છે.
આગામી પરિણામો: શું પાકિસ્તાન ફસાઈ જશે?
ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાનને પાંચમો પ્રાંત બનાવવાની આ પ્રક્રિયા પાકિસ્તાન માટે લાંબા ગાળે આત્મઘાતી બની શકે છે.
આંતરિક વિદ્રોહ: સ્થાનિક ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાનના લોકો ક્યારેય પાકિસ્તાની દમન નીચે જીવવા માંગતા નથી. ત્યાંના લોકો વર્ષોથી પોતાની ઓળખ અને અધિકારો માટે લડી રહ્યા છે. આ ઠરાવથી ત્યાં મોટો જનવિદ્રોહ ફાટી નીકળી શકે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય એકલતા: પાકિસ્તાન પહેલાથી જ ગ્રે-લિસ્ટ અને આર્થિક મંદીથી ઘેરાયેલું છે. ભારત આ મુદ્દાને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) અને અન્ય વૈશ્વિક મંચો પર જોરશોરથી ઉઠાવશે, જેનાથી પાકિસ્તાનને વધુ આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણનો સામનો કરવો પડશે.
બંધારણીય સંકટ: પાકિસ્તાનનું પોતાનું બંધારણ જ આ પ્રક્રિયામાં અવરોધક બનશે, કારણ કે ભારત સાથેના વિવાદને ઉકેલ્યા વિના પ્રાંત જાહેર કરવો એ એક મોટું કાયદાકીય જોખમ છે.
પાકિસ્તાન જે રીતે સત્તાના લોભમાં અને વિદેશી શક્તિઓના ઈશારે ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાનને પાંચમો પ્રાંત બનાવવાની કવાયત કરી રહ્યું છે, તે તેની ભૂલભરેલી વિદેશ નીતિનું પરિણામ છે. ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાનના લોકો ભારત સાથે ભાવનાત્મક રીતે જોડાયેલા છે. ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે બળજબરીથી કબજે કરેલા પ્રદેશો ક્યારેય સ્થિર રહેતા નથી.
આ પગલું પાકિસ્તાનને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વધુ અલગ પાડશે અને તેના આંતરિક રાજકીય સંઘર્ષને વધુ વેગ આપશે. સમય આવશે ત્યારે ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાનની જનતા અને ભારતની દ્રઢ નીતિઓ પાકિસ્તાનના આ ગેરકાયદેસર મનસૂબાઓને જરૂરથી નિષ્ફળ બનાવશે. પાકિસ્તાને સમજવું જોઈએ કે પ્રાંત જાહેર કરવાથી જમીનનું સત્ય બદલાતું નથી, અને જે જમીન ભારતની છે, તે હંમેશા ભારતની જ રહેશે.
