પુરુષના જીવનને બરબાદ કરી નાખે છે આ ૩ કડવી પરિસ્થિતિઓ
ભારતીય ઇતિહાસના સૌથી મહાન મુત્સદ્દી, અર્થશાસ્ત્રી અને ફિલસૂફ આચાર્ય ચાણક્યના શબ્દો અને નીતિઓ આજના ૨૧મી સદીના આધુનિક સમયમાં પણ અક્ષરશઃ સાચી સાબિત થાય છે. આચાર્ય ચાણક્યએ તેમના સુપ્રસિદ્ધ ગ્રંથ ‘ચાણક્ય નીતિ’માં માનવ જીવનને સુખી, સફળ અને મુશ્કેલીમુક્ત બનાવવા માટેના અનેક ગૂઢ રહસ્યો પ્રગટ કર્યા છે. જો કોઈ વ્યક્તિ આ નૈતિક વાતોને ઊંડાણપૂર્વક સમજીને પોતાના રોજિંદા જીવનમાં ઉતારી લે, તો તે આવનારી તમામ મોટી મુશ્કેલીઓ અને અણધાર્યા સંકટોને ખૂબ જ સરળતાથી ટાળી શકે છે.
આચાર્ય ચાણક્યએ પોતાના જીવનમાં અત્યંત સંઘર્ષ જોયો હતો. ગરીબીથી લઈને સામ્રાજ્યના નિર્માણ સુધીની સફરમાં તેમણે ક્યારેય પણ વિપરીત પરિસ્થિતિઓને પોતાના પર હાવી થવા દીધી નહોતી, પરંતુ દરેક પડકારમાંથી કંઈક નવું શીખ્યા હતા. તેમણે સામાન્ય જનતાના હિત અને કલ્યાણ માટે પોતાના જીવનભરના કડવા-મીઠા અનુભવોનો નીચોડ આ નીતિશાસ્ત્રમાં આપ્યો છે. આચાર્યએ પોતાના ગ્રંથના એક શ્લોકમાં એવી ત્રણ કમનસીબ પરિસ્થિતિઓનું વર્ણન કર્યું છે, જેમાં જો કોઈ પુરુષ ફસાઈ જાય, તો તેને જીવનમાં અપાર માનસિક અને શારીરિક દુઃખનો સામનો કરવો જ પડે છે.
આચાર્ય ચાણક્યએ શ્લોક દ્વારા આ સ્થિતિ સમજાવી છે:
વૃદ્ધકાલે મૃતા ભાર્યા બન્ધુહસ્તે ગતં ધનમ્ ।
ભોજનં ચ પરાધીનં ત્રય: પુંસાં વિડમ્બના: ॥
૧. વૃદ્ધાવસ્થામાં જીવનસાથી (પત્ની) નું મૃત્યુ થવું
આ શ્લોકના પ્રથમ ચરણમાં આચાર્ય ચાણક્ય કહે છે કે, જો કોઈ પુરુષની પત્નીનું મૃત્યુ તેની વૃદ્ધાવસ્થા દરમિયાન થાય છે, તો તે પુરુષ માટે જીવનની સૌથી મોટી કમનસીબી અને ગંભીર આઘાતની બાબત છે. યુવાનીના દિવસોમાં માણસ પોતાના મિત્રો, કરિયર અને કામકાજમાં વ્યસ્ત રહી શકે છે, પરંતુ વૃદ્ધાવસ્થા એક એવો પડાવ છે જ્યાં શરીર નબળું પડી જાય છે અને માણસ એકલતા અનુભવે છે.
આવા નાજુક સમયે પત્ની જ એ વ્યક્તિ હોય છે જે તેની સૌથી મોટી શક્તિ, સાચી સલાહકાર અને એકમાત્ર આત્મિક આધાર બને છે. સુખ-દુઃખમાં સાથે ઊભી રહેનારી પત્ની જો આ ઉંમરે સાથ છોડીને ચાલી જાય, તો પુરુષ અંદરથી સાવ ભાંગી પડે છે. તેનું બાકીનું જીવન અત્યંત એકલતા, નિરાશા અને મુશ્કેલીઓમાં પસાર થાય છે, કારણ કે આ ઉંમરે તેના મનની વાત સાંભળનાર કોઈ હોતું નથી.
૨. પોતાની મહેનતની કમાણી બીજાના (અથવા શત્રુના) હાથમાં જવી
માનવ જીવનમાં ધન એટલે કે નાણાને આચાર્ય ચાણક્યએ બીજી સૌથી મહત્વપૂર્ણ વસ્તુ ગણાવી છે. સામાજિક જીવનમાં પૈસો એ એક એવું સાધન છે, જેની મદદથી ગમે તેવો મુશ્કેલ સમય પણ ગૌરવભેર અને સરળતાથી પસાર કરી શકાય છે. સંકટના સમયે પૈસો જ માણસનો સાચો મિત્ર સાબિત થાય છે. પરંતુ, જો તમે કષ્ટ વેઠીને કમાયેલું આ ધન કોઈ ખોટા સંજોગોના કારણે, અતિશય અંધવિશ્વાસના કારણે તમારા ભાઈ-બંધુઓ અથવા શત્રુના હાથમાં ચાલ્યું જાય, તો વ્યક્તિ આર્થિક રીતે બરબાદ થઈ જાય છે.
જ્યારે તમારું પોતાનું ધન બીજાના નિયંત્રણમાં હોય છે, ત્યારે તમારી રોજિંદી આજીવિકા તો પ્રભાવિત થાય જ છે, સાથે-સાથે સામેવાળી વ્યક્તિ કે શત્રુ તે જ પૈસાનો ઉપયોગ તમને વધુ નબળા પાડવા કે નુકસાન પહોંચાડવા માટે કરી શકે છે. પારકાના હાથમાં ગયેલું ધન પાછું મેળવવા માટે વ્યક્તિએ ભારે માનસિક પ્રતાડના વેઠવી પડે છે.
૩. ભોજન અને આશ્રય માટે અન્ય પર નિર્ભર રહેવું (પરાધીનતા)
આચાર્ય ચાણક્યના મતે, મનુષ્યના જીવનનું ત્રીજું અને સૌથી મોટું સ્વીકારેલું દુઃખ છે – પરાધીનતા, એટલે કે અન્ય વ્યક્તિ પર આશ્રિત થઈ જવું. કુદરતે માણસને જેટલું પણ આયુષ્ય આપ્યું છે, તે ત્યાં સુધી જ ગરિમાપૂર્ણ અને શાંતિથી પસાર થઈ શકે છે જ્યાં સુધી વ્યક્તિ પોતે શારીરિક અને આર્થિક રીતે ‘આત્મનિર્ભર’ હોય. કોઈ પણ બાબતમાં બીજા પર નિર્ભર રહેવાની આદત માણસને અંદરથી સાવ નબળો અને લાચાર બનાવી દે છે.
ખાસ કરીને જ્યારે વ્યક્તિએ પોતાના રોજના ભોજન, કપડાં કે રહેવા માટે પણ અન્યના આદેશ કે દયા પર આધાર રાખવો પડે છે, ત્યારે તેનું સ્વાભિમાન હણાઈ જાય છે. આ સ્થિતિમાં વ્યક્તિએ હંમેશાં બીજાના ઈશારે નાચવું પડે છે, મન મારીને જીવવું પડે છે અને કદમ-કદમ પર અપમાન અને અસહ્ય માનસિક દુઃખનો સામનો કરવો પડે છે. આથી જ ચાણક્ય કહે છે કે પરાધીનતા એ જીવતેજીવ નરક સમાન છે.
