વૃંદાવનના સંત પ્રેમાનંદ મહારાજની આ વાતો બદલી દેશે જીવન
આજના આધુનિક અને અત્યંત વેગવંતા યુગમાં માનસિક તણાવ (Stress) એક એવો સાયલન્ટ કિલર અથવા ઊધઈ બની ગયો છે, જે માણસને અંદરથી ખોખલો કરી રહ્યો છે. આજે શાળાએ જતું નાનું બાળક હોય, કરિયરની રેસમાં દોડતો યુવાન હોય કે પછી નિવૃત્ત વડીલ હોય—દરેક વ્યક્તિ કોઈને કોઈ અદ્રશ્ય માનસિક બોજ નીચે દબાયેલી જોવા મળે છે. બદલાતી લાઈફસ્ટાઈલ, ગળાકાપ સ્પર્ધા અને સંબંધોમાં આવતા ઉતાર-ચઢાવે માણસ પાસેથી તેની આંતરિક શાંતિ છીનવી લીધી છે.
આવી જ સળગતી માનસિક મથામણ અને ચિંતાઓથી ઘેરાયેલો એક યુવક જ્યારે વૃંદાવનના સુપ્રસિદ્ધ અને પરમ શ્રદ્ધેય સંત શ્રી પ્રેમાનંદ જી મહારાજ પાસે પોતાની વ્યથા લઈને પહોંચ્યો, ત્યારે પૂજ્ય મહારાજશ્રીએ તેને જે માર્ગદર્શન આપ્યું તે આજના આખા સમાજ માટે એક અકસીર સંજીવની સમાન છે. મહારાજશ્રીના મતે, ચિંતા એ જીવતેજીવ ચિતા પર બેસવા સમાન છે.
પૂજ્ય પ્રેમાનંદ જી મહારાજ અવારનવાર પોતાના સત્સંગમાં અતિ વ્યાકુળ હૃદયે આવતા ભક્તોને શાંતિનો માર્ગ બતાવે છે. તેમનું સદાય માનવું છે કે તણાવ કોઈ બહારની પરિસ્થિતિથી નથી આવતો, પરંતુ તે આપણા મનની નબળી સ્થિતિનું પરિણામ છે. મહારાજશ્રીએ તણાવને કાયમ માટે અલવિદા કહેવા માટે ૫ અત્યંત વ્યવહારિક અને આધ્યાત્મિક સૂત્રો આપ્યા છે:
૧. ચિંતા અને ચિતાનો ભેદ અને ખાલી મનનો ભય
મહારાજશ્રી કહે છે કે ચિતા માત્ર મૃત શરીરને એક જ વાર બાળે છે, પરંતુ ચિંતા જીવતી વ્યક્તિને પળેપળે, રોજબરોજ અંદરથી બાળતી રહે છે. જ્યારે આપણું મન નવરું અથવા ખાલી હોય છે, ત્યારે તે કાં તો ભૂતકાળની કડવી યાદોમાં ભટકે છે અથવા ભવિષ્યના કાલ્પનિક ડરના તાણાવાણા વણે છે. આ માનસિક મથામણ જ તણાવને જન્મ આપે છે. આનો સર્વોત્તમ ઉપાય ‘નામ જપ’ છે. જ્યારે પણ મન અશાંત થાય, ત્યારે તેને ખાલી રાખવાને બદલે ‘રાધા-રાધા’ કે પોતાના ઈષ્ટદેવના નામ સ્મરણમાં પરોવી દેવું જોઈએ. આનાથી મનને એક સકારાત્મક કેન્દ્ર મળે છે અને બિનજરૂરી વિચારો આપોઆપ શાંત થઈ જાય છે.
૨. નકારાત્મકતા પર આધ્યાત્મિકતાનો પ્રહાર
જ્યાં સુધી વ્યક્તિ માત્ર ભૌતિક સુખો અને પોતાની અંગત સમસ્યાઓમાં જ અટવાયેલી રહેશે, ત્યાં સુધી સાચી શાંતિ અશક્ય છે. મહારાજશ્રીના મતે, આધ્યાત્મનો અર્થ માત્ર ક્રિયાકાંડ નથી, પરંતુ પોતાની જાતને પરમાત્મા સાથે જોડવી તે છે. જે ક્ષણે માણસ સાચા હૃદયથી એ સ્વીકારી લે છે કે “આ સૃષ્ટિમાં જે કંઈ પણ થઈ રહ્યું છે તે ઈશ્વરની મરજીથી જ થાય છે અને મારો ભગવાન ક્યારેય મારું ખરાબ નહીં કરે”, તે જ ક્ષણે તેનો અડધો તણાવ ગાયબ થઈ જાય છે. પરમાત્મા પરનો આ અતૂટ વિશ્વાસ માણસને ગમે તેવા મોટા વાવાઝોડામાં પણ અડીખમ રાખે છે.
૩. લોકઅભિપ્રાય અને બીજાની વાતોની ઉપેક્ષા
આજે મોટાભાગના લોકો એટલા માટે તણાવમાં છે કારણ કે તેઓ ‘લોકો શું કહેશે’ તેના વિશે વધુ વિચારે છે. કોઈએ કરેલું નાનું અમથું અપમાન પણ માણસને દિવસો સુધી ઊંઘવા નથી દેતું. પ્રેમાનંદ જી મહારાજ કર્મનો સિદ્ધાંત સમજાવતા કહે છે કે જો કોઈ તમારું અપમાન કરે છે, તો તેને તમારા જ કોઈ પૂર્વ કર્મનું ફળ માનીને શાંતિથી સ્વીકારી લો. પ્રતિક્રિયા (Reaction) આપવાને બદલે મૌન ધારણ કરો. મૌન અને નામ જપથી માણસનો વિવેક જાગૃત થાય છે, જે તેને શીખવે છે કે કઈ વાતો હૃદય પર લેવા જેવી છે અને કઈ વાતોને એક કાનથી સાંભળીને બીજા કાનથી કાઢી નાખવાની છે.
૪. દૈનિક જીવનના પડકારો માટે વ્યવહારિક ઉકેલ
મહારાજશ્રીએ રોજિંદા જીવનમાં આવતી મુશ્કેલીઓ માટે અદ્ભુત જીવન વ્યવસ્થાપન સમજાવ્યું છે. જો ઓફિસ કે વ્યાપારમાં કામનું અસહ્ય દબાણ હોય, તો પોતાના કાર્યોને ભગવાનની પૂજા કે સેવા માનીને કરવા જોઈએ અને તેના ફળની ચિંતા છોડી દેવી જોઈએ. જો અંગત જીવનમાં કોઈ મોટા પડકારો કે કટોકટી આવે, તો ધૈર્ય રાખીને સમયને પસાર થવા દેવો જોઈએ, કારણ કે સમય દરેક મોટા ઘાને ભરી દે છે. જ્યારે પણ ભારે માનસિક થાક લાગે, ત્યારે રોજ ૧૫ થી ૨૦ મિનિટ એકાંતમાં બેસીને ધ્યાન કરવું જોઈએ અને એકલતા સતાવે ત્યારે સત્સંગનું શ્રવણ કે સદગ્રંથોનું વાંચન કરવું જોઈએ.
૫. નામ જપ: માનસિક વ્યાધિઓની મહાઔષધિ
પૂજ્ય મહારાજશ્રી ભારપૂર્વક કહે છે કે ‘નામ જપ’ એ કોઈ સામાન્ય ધાર્મિક વિધિ નથી, પરંતુ તે મનના તમામ રોગોને મટાડવાની દિવ્ય દવા છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ નિરંતર અને શ્રદ્ધાપૂર્વક ભગવાનનું નામ લે છે, ત્યારે તેના મગજના અશાંત કોષો ધીમે-ધીમે સ્થિર થવા લાગે છે. મનની અંદર નકારાત્મકતાનું સ્થાન પરમ આનંદ અને સકારાત્મક ઉર્જા લઈ લે છે. આ પ્રક્રિયાથી ચિંતા ક્યારેય ડિપ્રેશનમાં બદલાતી નથી, બલ્કે તે પરમ સંતોષમાં ફેરવાઈ જાય છે.
પ્રેમાનંદ જી મહારાજનો આ સંદેશ સમગ્ર માનવજાત માટે આંખ ઉઘાડનારો છે. જો આપણે વર્તમાન ક્ષણમાં જીવતા શીખી જઈએ, પ્રભુના શરણાગત થઈએ અને બીજાના નકારાત્મક વ્યવહારથી અલિપ્ત રહીએ, તો દુનિયાની કોઈ તાકાત આપણી માનસિક શાંતિને હણી શકશે નહીં.
