કચ્છના ગૌરવ સમાન ‘ઘોરાડ’ના સંરક્ષણને મોટો ફટકો: VVIP સુરક્ષા વચ્ચે પણ ‘જમ્પ સ્ટાર્ટ’ ટેકનિકથી જન્મેલું બચ્ચું ગુમ
ગુજરાતના વન્યજીવ પ્રેમીઓ અને પર્યાવરણવિદો માટે એક અત્યંત માઠા સમાચાર સામે આવ્યા છે. કચ્છના નલિયા સ્થિત લાલપરી ઘાસના મેદાનોમાં (Naliya Grassland) અત્યંત દુર્લભ એવા ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ (ઘોરાડ) ના સંરક્ષણ માટે ચાલી રહેલા ભગીરથ પ્રયાસોને મોટો આંચકો લાગ્યો છે. ‘જમ્પ સ્ટાર્ટ’ ટેકનીક દ્વારા કૃત્રિમ માવજત બાદ કુદરતી વાતાવરણમાં જન્મેલું એક બચ્ચું છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી ગુમ થઈ ગયું છે. આ ઘટનાએ વન વિભાગની આધુનિક સુરક્ષા વ્યવસ્થા સામે અનેક સવાલો ઉભા કર્યા છે.
શું છે સમગ્ર ઘટના?
કચ્છના અબડાસા વિસ્તારમાં આવેલા નલિયા ઘાસના મેદાનમાં ગત ૨૬ માર્ચના રોજ એક માદા ઘોરાડે ઈંડા મૂક્યા હતા. આ ઈંડાની સુરક્ષા માટે વન વિભાગ અને વાઈલ્ડલાઈફ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઈન્ડિયા (WII) દ્વારા ખાસ ‘જમ્પ સ્ટાર્ટ’ ટેકનીકનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. આ પદ્ધતિ હેઠળ ઈંડાને સુરક્ષિત રીતે સેવીને બચ્ચું બહાર આવે ત્યાં સુધી તેની ખાસ તકેદારી રાખવામાં આવે છે. જોકે, ૧૬ એપ્રિલની આસપાસ છેલ્લી વાર દેખાયા બાદ, આ બચ્ચું અચાનક ગાયબ થઈ ગયું છે.
સૌથી ચિંતાજનક બાબત એ છે કે બચ્ચાની માતા (માદા ઘોરાડ) પર સેટેલાઈટ ટેગ લગાવેલું હોવાથી તેનું લોકેશન સતત મળી રહ્યું છે, પરંતુ બચ્ચું તેની સાથે જોવા મળતું નથી. છેલ્લા ૩-૪ દિવસથી વન વિભાગના ૫૦થી વધુ કર્મચારીઓ અને નિષ્ણાતોની ટીમ આખા વિસ્તારમાં સર્ચ ઓપરેશન ચલાવી રહી છે, પરંતુ હજુ સુધી બચ્ચાનો કોઈ પતો લાગ્યો નથી.
VVIP સુરક્ષા છતાં ક્યાં થઈ ચૂક?
આ બચ્ચાના જન્મ બાદ વન વિભાગે તેને કોઈ VVIP જેવી સુરક્ષા પુરી પાડી હતી. આ સુરક્ષા વ્યવસ્થાની વિગતો જાણીને કોઈપણ આશ્ચર્યચકિત થઈ શકે છે:
૫૦ થી વધુ ગાર્ડ: ૨૪ કલાક બચ્ચા અને માદાની આસપાસ સુરક્ષા ગાર્ડ તહેનાત હતા.
વોચ ટાવર: ઉંચા વોચ ટાવર બનાવીને દૂરબીન દ્વારા દેખરેખ રાખવામાં આવતી હતી.
સીમિત પ્રવેશ: તે વિસ્તારમાં બહારના કોઈપણ વ્યક્તિ કે પશુઓના પ્રવેશ પર સખત પ્રતિબંધ હતો.
૨૪ કલાક મોનિટરિંગ: ટેકનિકલ ટીમો સતત રેડિયો ટેગિંગ અને વિઝ્યુઅલ મોનિટરિંગ કરી રહી હતી.
આટલી ચુસ્ત સુરક્ષા હોવા છતાં બચ્ચું ગાયબ થવું એ વન વિભાગ માટે નાલેશી સમાન છે. અધિકારીઓને આશંકા છે કે આ વિસ્તારમાં વસતા કુદરતી શિકારીઓ જેવા કે શિયાળ, મોનિટર લિઝાર્ડ (ઘો) અથવા કોઈ શિકારી પક્ષી આ બચ્ચાને ઉઠાવી ગયું હોઈ શકે છે.
કુદરતી પડકારો અને ઘોરાડનું અસ્તિત્વ
નિષ્ણાતોના મતે, ઘોરાડ જમીન પર માળો બાંધનારું પક્ષી છે. આ જ કારણ છે કે તેમના બચ્ચા શરૂઆતના દિવસોમાં સૌથી વધુ જોખમમાં હોય છે. વૈજ્ઞાનિક આંકડાઓ મુજબ:
૧. ઘોરાડના માત્ર ૪૦% ઈંડા માંથી જ બચ્ચા બહાર આવી શકે છે.
૨. જન્મેલા બચ્ચામાંથી પણ માત્ર ૬૦% બચ્ચા જ પ્રથમ બે મહિના જીવિત રહી શકે છે.
૩. શરૂઆતના તબક્કે બચ્ચા ઉડી શકતા નથી, જેના કારણે તેઓ શિયાળ કે જંગલી બિલાડી માટે સરળ શિકાર બની જાય છે.
‘જમ્પ સ્ટાર્ટ’ ટેકનીક ઈંડાના સેવનના ગાળામાં સુરક્ષા તો આપે છે, પરંતુ બચ્ચું બહાર આવ્યા પછી તેને કુદરતી શિકારીઓથી બચાવવું એ એક અત્યંત જટિલ કાર્ય બની જાય છે.
ગુજરાતમાં ઘોરાડની કફોડી સ્થિતિ
ગુજરાત માટે ઘોરાડનું અસ્તિત્વ એક સંવેદનશીલ વિષય છે. વર્ષ ૨૦૧૮માં ગુજરાતનો એકમાત્ર નર ઘોરાડ ગુમ થઈ ગયો હતો, જે બાદ રાજ્યમાં હવે માત્ર ત્રણ જ માદા ઘોરાડ બચી હોવાનું મનાય છે. આ સંજોગોમાં એક નવા બચ્ચાનો જન્મ આ પ્રજાતિના સંવર્ધન માટે આશાનું કિરણ લઈને આવ્યો હતો, પરંતુ તેના ગુમ થવાથી આશાના તે દીવા પર ફરી એકવાર અંધકાર છવાઈ ગયો છે.
જો આ બચ્ચું જીવિત મળી ન આવે, તો ગુજરાતમાંથી ઘોરાડની પ્રજાતિ સંપૂર્ણપણે નામશેષ થવાના આરે આવી જશે. જોકે, વન વિભાગે આ ઘટના બાદ ‘જમ્પ સ્ટાર્ટ’ ટેકનીક અને સુરક્ષા વ્યવસ્થાની સમીક્ષા કરવાની ખાતરી આપી છે.
હવે આગળ શું?
વન વિભાગના ઉચ્ચ અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ, સર્ચ ઓપરેશન હજુ ચાલુ છે. જો બચ્ચું કોઈ શિકારીનો ભોગ બન્યું હશે, તો તેના અવશેષો શોધવા માટે વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે. આ ઉપરાંત, ભવિષ્યમાં આવા કિસ્સાઓ ન બને તે માટે:
ઘાસના મેદાનોમાં ફેન્સિંગ (વાડ) વધુ મજબૂત કરવામાં આવશે.
શિકારી પ્રાણીઓની સંખ્યા પર નિયંત્રણ રાખવા માટેના પગલાં લેવાશે.
પાણીની વ્યવસ્થા અને આવાસ સુધારણાના કાર્યો વધુ સઘન બનાવાશે.
