શું છે આ ‘ડાર્ક પેટર્ન’ જેના પર RBI એ મૂક્યો પ્રતિબંધ?
બેંકો દ્વારા ગ્રાહકોને અંધારામાં રાખીને નકામું પ્રોડક્ટ્સ પધરાવી દેવાની રમત હવે બંધ થશે. નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણની કડક સૂચના બાદ રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) એ એક્શન મોડમાં આવીને ‘ડાર્ક પેટર્ન’ (Dark Patterns) પર લગામ લગાવવા માટે નવા ડ્રાફ્ટ નિર્દેશો જાહેર કર્યા છે. ‘રિસ્પોન્સિબલ બિઝનેસ કન્ડક્ટ અમેન્ડમેન્ટ ડાયરેક્શન્સ, 2026’ હેઠળ હવે બેંકોએ જુલાઈ 2026 સુધીમાં પોતાની સિસ્ટમમાંથી તમામ પ્રકારની ડાર્ક પેટર્ન્સ દૂર કરવી પડશે.
શું છે આ ‘ડાર્ક પેટર્ન’ જે ગ્રાહકોને ફસાવે છે?
ડાર્ક પેટર્ન એટલે ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ (જેમ કે બેંકિંગ એપ્સ કે વેબસાઇટ) પર એવા પ્રકારની ડિઝાઇન અથવા યુઝર ઇન્ટરફેસ (UI/UX) નો ઉપયોગ કરવો, જે ગ્રાહકને તેની ઈચ્છા વિરુદ્ધ કોઈ નિર્ણય લેવા માટે મજબૂર કરે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, તમને ખબર પણ ન પડે અને તમે કોઈ વીમો ખરીદી લો અથવા કોઈ સબ્સ્ક્રિપ્શન ચાલુ કરી દો, તેને ડાર્ક પેટર્ન કહેવાય છે.
કેન્દ્રીય ગ્રાહક બાબતોના મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર, આ એક પ્રકારની છેતરપિંડી છે જે ગ્રાહકની નિર્ણય લેવાની સ્વતંત્રતા છીનવી લે છે. બેંકો ઘણીવાર એવા ઓપ્શન આપે છે જેમાં ‘ના’ કહેવું અઘરું હોય અથવા ‘હા’ નું બટન એટલું આકર્ષક હોય કે ભૂલથી પણ તેના પર ક્લિક થઈ જાય.
બેંકો કઈ રીતે લગાવે છે તમને ‘ચૂનો’? જાણો મુખ્ય પ્રકારો
બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓ મુખ્યત્વે નીચે મુજબની ડાર્ક પેટર્ન્સનો ઉપયોગ કરે છે:
૧. ફોર્સ્ડ એક્શન (જબરદસ્તીથી ખરીદી કરાવવી)
જ્યારે તમે મોબાઈલ એપ પર બેલેન્સ ચેક કરવા કે સ્ટેટમેન્ટ ડાઉનલોડ કરવા જાવ, ત્યારે અચાનક એક પોપ-અપ આવે છે જે તમને પર્સનલ લોન કે વીમો લેવા કહે છે. જ્યાં સુધી તમે તેના પર કોઈ એક્શન ન લો, ત્યાં સુધી તમે તમારી મેઈન સર્વિસ વાપરી શકતા નથી. આને ફોર્સ્ડ એક્શન કહેવાય છે.
૨. બંડલિંગ (એક સાથે બીજી પ્રોડક્ટ પધરાવવી)
તમે બેંકમાં ખાતું ખોલાવવા જાવ કે હોમ લોન લેવા જાવ, ત્યારે બેંક કર્મચારી તમને કહેશે કે ‘આની સાથે વીમો લેવો ફરજિયાત છે.’ હકીકતમાં RBI ના નિયમ મુજબ કોઈ લોન સાથે વીમો લેવો ફરજિયાત નથી, છતાં બંડલિંગના નામે ગ્રાહકોના ખિસ્સા ખાલી કરવામાં આવે છે.
૩. ઈન્ટરફેસ ઈન્ટરફરન્સ (ગેરમાર્ગે દોરતી ડિઝાઇન)
ઘણીવાર મોબાઈલ એપમાં ‘સહમતિ’ (Accept) નું બટન મોટા અક્ષરે અને લાઈટ કલરમાં હોય છે, જ્યારે ‘અસ્વીકાર’ (Decline) નું બટન ખૂણામાં છુપાયેલું અથવા નાના અક્ષરે હોય છે. આને કારણે ગ્રાહક ઉતાવળમાં ખોટું બટન દબાવી દે છે.
૪. બાઈટ એન્ડ સ્વિચ (આકર્ષક ઓફર અને પછી દગો)
શરૂઆતમાં તમને ‘ઝીરો પ્રોસેસિંગ ફી’ અથવા ‘સૌથી સસ્તું વ્યાજ’ જેવી જાહેરાતો બતાવીને આકર્ષવામાં આવે છે. પરંતુ જ્યારે તમે ફોર્મ ભરો છો, ત્યારે છેલ્લે અનેક પ્રકારના છુપાયેલા ચાર્જીસ ઉમેરી દેવામાં આવે છે.
RBI ના નવા નિયમો શું ફેરફાર લાવશે?
RBI એ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે હવે નાણાકીય પ્રોડક્ટ્સના વેચાણ માટે ગ્રાહકની ‘સ્પષ્ટ સહમતિ’ (Explicit Consent) અનિવાર્ય છે. આ ડ્રાફ્ટમાં નીચે મુજબના કડક પગલાં સૂચવવામાં આવ્યા છે:
-
પારદર્શક માર્કેટિંગ: બેંકોએ હવે કોઈપણ લોન કે વીમો વેચતી વખતે તેના ફાયદા અને ગેરફાયદા બંને સ્પષ્ટપણે જણાવવા પડશે.
-
સહમતિ વગર વેચાણ પર રોક: ગ્રાહક જ્યાં સુધી લિખિતમાં અથવા ડિજિટલી ક્લિયર ‘હા’ ન પાડે, ત્યાં સુધી કોઈ વધારાની સર્વિસ એક્ટિવેટ કરી શકાશે નહીં.
-
જુલાઈ ૨૦૨૬ની ડેડલાઈન: તમામ બેંકો અને NBFCs એ પોતાની એપ અને પોર્ટલમાંથી ડાર્ક પેટર્ન દૂર કરવા માટે ૧૫ મહિનાથી વધુનો સમય આપવામાં આવ્યો છે.
નાણામંત્રી અને RBI શા માટે ચિંતિત છે?
તાજેતરમાં નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણે બેંકોને સલાહ આપી હતી કે તેઓ તેમનું ધ્યાન મુખ્ય બેંકિંગ (થાપણો અને લોન) પર કેન્દ્રિત કરે. બેંકો અત્યારે ‘ક્રોસ સેલિંગ’ (બીજી કંપનીઓના વીમા અને મ્યુચ્યુઅલ ફંડ વેચવા) પાછળ એટલી પાગલ થઈ છે કે સામાન્ય ગ્રાહકોની સુવિધા ભુલાઈ રહી છે.
ઘણીવાર બેંક કર્મચારીઓને વીમા વેચવા માટે મોટા ટાર્ગેટ આપવામાં આવે છે, જે પૂરા કરવા માટે તેઓ ગ્રામીણ અને ઓછું ભણેલા ગ્રાહકોને છેતરે છે. RBI નો આ નવો ડ્રાફ્ટ ગ્રાહક સુરક્ષા (Consumer Protection) તરફનું એક ક્રાંતિકારી પગલું છે.
ગ્રાહક તરીકે તમારે શું ધ્યાન રાખવું જોઈએ?
નવા નિયમો સંપૂર્ણ રીતે અમલમાં આવે ત્યાં સુધી ગ્રાહકોએ પોતે પણ જાગૃત રહેવાની જરૂર છે:
-
બારીકાઈથી વાંચો: કોઈપણ એપ પર ‘I Agree’ પર ક્લિક કરતા પહેલાં જોઈ લો કે તે શું છે.
-
ફરજિયાત નથી: યાદ રાખો, કોઈપણ બેંક સર્વિસ માટે કોઈ થર્ડ પાર્ટી વીમો લેવો કાયદેસર રીતે ફરજિયાત નથી.
-
ફરિયાદ કરો: જો તમને લાગે કે તમારી સાથે છેતરપિંડી થઈ છે, તો તરત જ બેંકના નોડલ ઓફિસર અથવા ‘RBI લોકપાલ’ (Ombudsman) ને ફરિયાદ કરો.
સરકાર અને RBI નો આ નિર્ણય સામાન્ય જનતા માટે રાહતના સમાચાર છે, જે ડિજિટલ બેંકિંગને વધુ સુરક્ષિત અને વિશ્વાસપાત્ર બનાવશે.
