ડૉલર સામે ગગડતો રૂપિયો રોકવા RBI નો મેગા પ્લાન: દેશમાં ફરી લાગુ થશે ‘Taper Tantrum Playbook’, ગવર્નરે આપ્યા મોટા સંકેત
આ વર્ષના ફેબ્રુઆરી મહિનાથી મિડલ ઈસ્ટમાં શરૂ થયેલા ઈરાન અને અમેરિકા (US) વચ્ચેના ભયાનક સૈન્ય સંઘર્ષની નકારાત્મક અને ઘાતક અસરો હવે ભારતીય અર્થતંત્ર પર પણ ખૂબ જ સ્પષ્ટ રીતે દેખાવા લાગી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં અમેરિકન ડૉલરની સરખામણીમાં ભારતીય રૂપિયાનું મૂલ્ય સતત ઘટી રહ્યું છે, જેના કારણે કેન્દ્ર સરકારના નાણાં મંત્રાલય અને રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) ની ચિંતામાં રાતોરાત મોટો વધારો થયો છે.
વર્તમાન સમયમાં વૈશ્વિક સ્તરે ચાલી રહેલી આ ભૌગોલિક-રાજકીય ઉથલપાથલ (Geopolitical Turmoil) ની સીધી અને ગંભીર અસર ભારતના શેરબજાર અને કરન્સી માર્કેટ પર જોવા મળી રહી છે. ફેબ્રુઆરીથી શરૂ થયેલું આ યુદ્ધ હજુ પણ અટકવાનું નામ નથી લઈ રહ્યું, જેના લીધે વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈન સંપૂર્ણપણે ખોરવાઈ ગઈ છે. પરિવહન મોંઘું થવાના કારણે ભારત અને તેના પાડોશી દેશો પર આર્થિક દબાણ અતિશય વધી ગયું છે. આ આર્થિક સંકટની સૌથી મોટી આડઅસર એ થઈ છે કે ડૉલર મજબૂત થઈ રહ્યો છે અને ભારતીય રૂપિયો સતત નબળો પડીને ઐતિહાસિક નીચલી સપાટીએ ગગડી રહ્યો છે. રૂપિયાના આ ધોવાણને અટકાવવા અને ભારતીય અર્થતંત્રને સ્થિરતા આપવા માટે હવે આરબીઆઈએ પોતાના ભાથામાંથી એક જૂનો અને અકસીર ‘માસ્ટર સ્ટ્રોક’ બહાર કાઢવાની સંપૂર્ણ યોજના બનાવી લીધી છે.
RBI નો જૂનો માસ્ટર સ્ટ્રોક અને ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાનું મોટું નિવેદન
ચલણ બજારમાં રૂપિયાની સતત કમજોર થતી સ્થિતિને કાબૂમાં લેવા માટે દેશની સર્વોચ્ચ બેંક એટલે કે રિઝર્વ બેંકે આ વૈશ્વિક સંકટનો સામનો કરવા કમર કસી લીધી છે. આરબીઆઈ રૂપિયાને ફરીથી શક્તિશાળી બનાવવા માટે વર્ષ ૨૦૧૩ ના ભયાનક આર્થિક સંકટ દરમિયાન સફળ સાબિત થયેલી પોતાની જૂની અને અજમાવેલી રણનીતિ પર ફરીથી દાવ ખેલવાનું મન બનાવી ચૂકી છે. આ અંગે ખુદ આરબીઆઈના વર્તમાન ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાએ સત્તાવાર રીતે મોટા સંકેતો આપી દીધા છે.
ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાએ ગુરુવારે વિશ્વપ્રસિદ્ધ આર્થિક સમાચાર સંસ્થા ‘બ્લૂમબર્ગ ન્યૂઝ’ (Bloomberg News) સાથેની એક ખાસ મુલાકાતમાં જણાવ્યું હતું કે, “ભારતીય રિઝર્વ બેંક દેશના ચલણને સ્થિર રાખવા અને રોકાણકારોનો ભરોસો જાળવી રાખવા માટે તમામ જરૂરી કાનૂની અને આર્થિક વિકલ્પો પર ખૂબ જ ગંભીરતાથી વિચાર કરી રહી છે.” આરબીઆઈની આ નવી વ્યુહરચના હેઠળ બેંક જરૂર પડ્યે દેશમાં વ્યાજ દરોમાં મોટો વધારો કરવા (Interest Rate Hike), વધારાની કરન્સી અદલા-બદલી (Additional Currency Swap) કરવા અને વિદેશી સંસ્થાકીય રોકાણકારો પાસેથી મોટા પાયે ડૉલર એકત્રિત કરવા જેવા કેટલાક કડક અને આકરા પગલાં લેવા તરફ આગળ વધી રહી છે, જેથી બજારમાં રૂપિયાનો સપ્લાય સંતુલિત કરી શકાય.
આખરે શું છે આ ‘ટેપર ટેન્ટ્રમ પ્લેબુક’ (Taper Tantrum Playbook)?
આર્થિક અને બેન્કિંગ જગતમાં ‘ટેપર ટેન્ટ્રમ પ્લેબુક’ એક ખૂબ જ જાણીતી અને પ્રભાવશાળી ટર્મ માનવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે જ્યારે અમેરિકાની કેન્દ્રીય બેંક ‘ફેડરલ રિઝર્વ બેંક’ (US Fed) વૈશ્વિક બજારમાં નાણાંનો પ્રવાહ નાખવાનું બંધ કરે છે અથવા તેના પ્રખ્યાત બોન્ડ બાઇંગ પ્રોગ્રામને ધીમો કરે છે, ત્યારે તેની સીધી અને સૌથી મોટી નકારાત્મક અસર ભારત જેવા ઉભરતા બજારો (Emerging Markets) પર પડે છે.
આવી પરિસ્થિતિ સર્જાતા જ ભારતમાં રોકાણ કરનારા વિદેશી પોર્ટફોલિયો રોકાણકારો (FPIs) ભારતીય બજારમાંથી પોતાના નાણાં અને ડૉલર પાછા ખેંચીને અમેરિકા લઈ જવા લાગે છે. રોકાણકારો દ્વારા અચાનક અબજો ડૉલર પાછા ખેંચી લેવાને કારણે ભારતીય ચલણ (રૂપિયો) એકદમ કમજોર બની જાય છે, શેરબજારમાં મોટો કડાકો બોલાય છે અને ભારતની મુખ્ય વિદેશી તિજોરી પર આર્થિક દબાણ વધી જાય છે. બરાબર આવી જ ગંભીર અને કટોકટીભરી પરિસ્થિતિ વર્ષ ૨૦૧૩ માં પણ ઊભી થઈ હતી, ત્યારે તત્કાલીન આરબીઆઈ પ્રશાસને આ ‘ટેપર ટેન્ટ્રમ પ્લેબુક’ નીતિ અપનાવીને દેશને આર્થિક પતનમાંથી ઉગાર્યો હતો. આ નીતિ હેઠળ આરબીઆઈ પોતાના વિશાળ ફોરેક્સ રિઝર્વ (વિદેશી હૂંડિયામણ) માંથી મોટા પાયે ડૉલર વેચે છે અને બજારમાં રૂપિયાની લિક્વિડિટીને મેન્ટેન કરે છે.
વર્ષ ૨૦૧૩ ની સફળ રણનીતિનું થશે પુનરાવર્તન: અર્થશાસ્ત્રીઓ આશાવાદી
નોંધનીય છે કે ભારતે અગાઉ પણ આ જ રણનીતિના સહારે આર્થિક મોરચે વિશ્વ સ્તરે મોટી જીત મેળવી હતી અને રૂપિયાને તૂટતો બચાવ્યો હતો. વર્ષ ૨૦૧૩ ના એ કપરા સમયમાં જ્યારે દેશ આર્થિક મંદી અને ચલણના ભારે અવમૂલ્યનના સંકટ સામે ઝઝૂમી રહ્યો હતો, ત્યારે ‘ટેપર ટેન્ટ્રમ પ્લેબુક’ ના બ્રહ્માસ્ત્રથી જ ઓપન માર્કેટમાં ડૉલર વેચીને રૂપિયાની કિંમત સ્થિર કરવામાં આવી હતી.
વર્તમાન આયોજન અને આર્થિક બ્લુપ્રિન્ટ મુજબ, આરબીઆઈ ફરી એકવાર આ પ્લાન હેઠળ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં પોતાના અનામત રાખેલા ડૉલર યોગ્ય માત્રામાં વેચશે, જેથી કરીને દેશની અંદર ડૉલરની કોઈ કૃત્રિમ તંગી ઊભી ન થાય અને વિદેશી વેપાર (Import-Export) માં ભારતને મોટું નુકસાન ન જાય. અર્થશાસ્ત્રીઓ અને બજારના નિષ્ણાતો મજબૂત રીતે માની રહ્યા છે કે જો આરબીઆઈનો આ માસ્ટર સ્ટ્રોક યોગ્ય સમયે અને સાચી દિશામાં કામ કરી ગયો, તો આગામી થોડા જ દિવસોમાં રૂપિયાના મૂલ્યમાં જોરદાર સુધારો જોવા મળશે અને ડૉલર સામે રૂપિયો ફરી એકવાર મજબૂતી સાથે ઊભો રહી શકશે. આ પગલાથી આયાત થતી વસ્તુઓ, જેમ કે ક્રૂડ ઓઈલ અને સોનું મોંઘું થતાં અટકશે, જે આખરે દેશમાં ફાટી નીકળનારી મોંઘવારી પર લગામ લગાવવામાં બહુ મોટી ભૂમિકા ભજવશે.
