પાણીમાં પલળશે નહીં કે ફાટશે નહીં! જાણો ભારતમાં ક્યારથી શરૂ થવા જઈ રહી છે પ્લાસ્ટિક નોટ.
ભારતીય અર્થતંત્ર અને નાણાકીય વ્યવસ્થામાં એક બહુ મોટો અને ક્રાંતિકારી બદલાવ આવવા જઈ રહ્યો છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ના ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાએ બુધવારે જાહેરાત કરી છે કે જો બધું જ આયોજન મુજબ ચાલશે અને ચાલુ ટ્રાયલ્સ સફળ રહેશે, તો આગામી નાણાકીય વર્ષની શરૂઆતમાં જ દેશમાં પ્રથમ વખત પોલિમર (પ્લાસ્ટિક) બેંકનોટો ચલણમાં આવી જશે.
મોનિટરિંગ પોલિસી કમિટી (MPC) ની સમીક્ષા બેઠક બાદ યોજાયેલી પત્રકાર પરિષદમાં ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાએ જણાવ્યું હતું કે આરબીઆઈ હાલમાં પોલિમર બેંકનોટોના ફિલ્ડ ટ્રાયલ્સ પૂર્ણ કરી રહી છે. સેન્ટ્રલ બેંકનો લક્ષ્યાંક છે કે આગામી નાણાકીય વર્ષ (FY) ના પ્રારંભમાં આ નોટોને સામાન્ય નાગરિકોના વપરાશ માટે માર્કેટમાં ઉતારી દેવામાં આવે. કાગળની નોટોના સ્થાન પર પ્લાસ્ટિક કરન્સી અપનાવવાનો આ નિર્ણય ભારતની રોકડ વ્યવસ્થાપન પ્રણાલીમાં એક ઐતિહાસિક મોડ સાબિત થઈ શકે છે.
શા માટે પોલિમર નોટો ભારતીય બજાર માટે આશીર્વાદરૂપ બનશે?
હાલમાં વપરાશમાં લેવાતી પરંપરાગત કાગળની નોટો ખાસ કરીને ચોમાસામાં અથવા લાંબા વપરાશ બાદ ઝડપથી ફાટી જાય છે, ગંદી થાય છે અથવા ભેજને કારણે ખરાબ થઈ જાય છે. તેનાથી વિપરીત, પોલિમર એટલે કે પ્લાસ્ટિકથી બનેલી નોટો અત્યંત ટકાઉ, મજબૂત અને પાણી તેમજ ભેજ સામે રક્ષણ આપનારી હોય છે.
બેંકિંગ ક્ષેત્રના નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે કાગળની નોટોની સરખામણીએ પ્લાસ્ટિક નોટોનું આયુષ્ય ઘણું વધારે હોય છે. આ બદલાવથી દેશમાં ક્ષતિગ્રસ્ત અને ખરાબ થયેલી નોટોને વારંવાર બદલવાની મુશ્કેલીમાંથી મુક્તિ મળશે. પરિણામે, સેન્ટ્રલ બેંક માટે નોટોના છાપકામ અને તેના મેન્ટેનન્સનો ખર્ચ લાંબા ગાળે નોંધપાત્ર રીતે ઘટી જશે.
ઓછી કિંમતની નોટો પર વિશેષ ધ્યાન
આરબીઆઈ ગવર્નરના જણાવ્યા મુજબ, પોલિમર કરન્સીનો આ પ્રયોગ વિશ્વના ઘણા દેશોમાં સફળ રહ્યો છે. કેટલાક દેશોમાં તો આવી પોલિમર નોટો 30 વર્ષથી પણ વધુ સમય સુધી ચલણમાં ટકી રહી છે. ભારત જેવા વિશાળ વસ્તી ધરાવતા દેશમાં, જ્યાં નાના મૂલ્યની નોટો (જેમ કે 10, 20 કે 50 રૂપિયા) નો ઉપયોગ રોજીંદા વ્યવહારોમાં ખૂબ જ ઝડપથી અને વારંવાર થાય છે, ત્યાં આ નોટો બહુ ઝડપથી ઘસાઈ જાય છે.
આથી, આરબીઆઈ શરૂઆતમાં ઓછી કિંમત ધરાવતી નોટો માટે પોલિમર ટેકનોલોજી અપનાવવા પર ભાર મૂકી રહી છે. નાના મૂલ્યની નોટોની પરિભ્રમણ ઝડપ (Velocity of Circulation) વધુ હોવાથી તેને પ્લાસ્ટિકમાં રૂપાંતરિત કરવાથી દેશના રોકડ વ્યવસ્થાપનની કાર્યક્ષમતામાં મોટો સુધારો થશે.
અમલીકરણ સાથે સંકળાયેલા મુખ્ય પડકારો
જોકે, પ્લાસ્ટિક નોટો લાવવાનો નિર્ણય જેટલો આકર્ષક લાગે છે, તેને દેશભરમાં અમલમાં મૂકવો એટલો સરળ પણ નથી. આ મોટા ફેરફાર માટે બેંકિંગ સિસ્ટમ અને માળખાકીય સુવિધાઓમાં ઘણા મહત્વપૂર્ણ ફેરફારો કરવા પડશે:
-
પ્રિન્ટિંગ અને મટીરીયલ: કાગળની સરખામણીએ પોલિમર નોટોના છાપકામ માટે વિશેષ તકનીક અને શાહીની જરૂર પડે છે.
-
ATM મશીનોનું કેલિબ્રેશન: દેશભરમાં પથરાયેલા લાખો એટીએમ મશીનોને નવી પ્લાસ્ટિક નોટોના કદ અને વજન અનુસાર રી-કેલિબ્રેટ કરવા પડશે જેથી પૈસા ઉપાડતી વખતે કોઈ ટેકનિકલ સમસ્યા ન સર્જાય.
-
વિતરણ પ્રણાલી: સમગ્ર દેશમાં બેંકો અને કેશ કસ્ટડી સેન્ટરો દ્વારા નવી નોટોનું સુરક્ષિત અને સરળ વિતરણ સુનિશ્ચિત કરવું.
-
જાહેર જાગૃતિ: સામાન્ય નાગરિકો, ખાસ કરીને ગ્રામીણ વિસ્તારોના લોકોને અસલી અને નકલી પોલિમર નોટોની ઓળખ કરાવવા માટે વ્યાપક જાગૃતિ અભિયાન ચલાવવું પડશે.
ફિલ્ડ ટ્રાયલ્સનું મહત્વ અને ભવિષ્યની દિશા
ભારત સરકાર અને આરબીઆઈ છેલ્લા કેટલાક સમયથી દેશના જુદા જુદા આબોહવા ધરાવતા શહેરોમાં આ નોટોના વ્યવહારિક પરીક્ષણો કરી રહ્યા છે. અત્યંત ગરમી, ભેજ, વરસાદ અને વિષમ હવામાનમાં આ નોટો કેવી રીતે ટકી રહે છે તેનો બારીકાઈથી અભ્યાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે.
આરબીઆઈ ગવર્નરે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે હાલમાં ચાલી રહેલા ફિલ્ડ ટ્રાયલ્સના પરિણામો જ નક્કી કરશે કે પ્લાસ્ટિક નોટો ક્યારે અને કેવા સ્વરૂપમાં દેશવાસીઓના ખિસ્સા સુધી પહોંચશે. જો આ પરીક્ષણો સંપૂર્ણપણે સફળ રહેશે, તો ભારતીય કરન્સી હિસ્ટ્રીમાં એક નવું અને આધુનિક પ્રકરણ શરૂ થશે, જે ભારતીય રૂપિયાને વધુ મજબૂત અને ટકાવ બનાવશે.
