કોલકાતા હાઇકોર્ટની મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી: ‘મદ્રેસાઓમાં વંદે માતરમ્ ગાવાથી આકાશ તૂટી નહીં પડે’
પશ્ચિમ બંગાળની મદ્રેસાઓમાં રાષ્ટ્રીય ગીત ‘વંદે માતરમ્’ની તમામ છ કડીઓનું ગાન ફરજિયાત બનાવવાના રાજ્ય સરકારના નોટિફિકેશન સામે દાખલ કરવામાં આવેલી જાહેર હિતની અરજી (PIL) પર સનાવણી કરતી વખતે કોલકાતા હાઇકોર્ટે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને મનનીય ટિપ્પણી કરી છે. કાર્યકારી ચીફ જસ્ટિસ તપોવ્રત ચક્રવર્તી અને જસ્ટિસ પાર્થ સારથિ સેનની પીઠે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું કે, જો મદ્રેસાઓમાં ‘વંદે માતરમ્’ ગાવવામાં આવે તો તેનાથી “આકાશ તૂટી નહીં પડે.”
કોર્ટની આ ટિપ્પણીએ દેશમાં શિક્ષણ, રાષ્ટ્રીયતા અને ધાર્મિક સ્વતંત્રતાના અધિકારો વચ્ચે ચાલતી જૂની બહેસને ફરી એકવાર કેન્દ્રસ્થાને લાવી દીધી છે.
સમગ્ર વિવાદની પૃષ્ઠભૂમિ અને હાઇકોર્ટની સુનાવણી
આ સમગ્ર મામલો ત્યારે શરૂ થયો જ્યારે પશ્ચિમ બંગાળ સરકારે એક પરિપત્ર જાહેર કરીને રાજ્યની તમામ ગ્રાન્ટ મેળવતી અને માન્યતા પ્રાપ્ત મદ્રેસાઓમાં સવારની પ્રાર્થના સભા દરમિયાન રાષ્ટ્રીય ગીત ‘વંદે માતરમ્’ની તમામ છ કડીઓનું ગાન ફરજિયાત બનાવ્યું હતું. આ નોટિફિકેશનને પડકારતા કેટલાક અરજદારોએ હાઇકોર્ટના દરવાજા ખટખટાવ્યા હતા.
અરજદારો તરફથી ઉપસ્થિત રહેલા વરિષ્ઠ એડવોકેટ બિકાશ રંજન ભટ્ટાચાર્યએ દલીલ કરી હતી કે રાષ્ટ્રીય ગીત ગાવું અને તેને ફરજિયાત બનાવવું એ બે અલગ બાબતો છે. તેઓએ દાવો કર્યો હતો કે વંદે માતરમ્ની કેટલીક કડીઓ ચોક્કસ ધાર્મિક ભાવનાઓ સાથે જોડાયેલી છે, તેથી મદ્રેસા જેવા ધાર્મિક શિક્ષણ આપતા સંસ્થાનમાં તેને ફરજિયાત કરવું યોગ્ય નથી.
જોકે, સુનાવણી દરમિયાન પીઠે અરજદારોની આ શંકાઓ સામે ગંભીર પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા હતા અને રાષ્ટ્રીય પ્રતિકો પ્રત્યેનો દ્રષ્ટિકોણ વ્યાપક રાખવાની સલાહ આપી હતી.
ધાર્મિક ઓળખ અને રાષ્ટ્રીય સન્માન વચ્ચેનો તફાવત
સુનાવણી દરમિયાન કાર્યકારી ચીફ જસ્ટિસ તપોવ્રત ચક્રવર્તીએ ખૂબ જ મનનીય પ્રશ્ન પૂછ્યો હતો. તેમણે કહ્યું, “આજે જો મને મારી ધર્મ વ્યવસ્થા સિવાયના કોઈ અન્ય સ્ત્રોતમાંથી મેળવેલો શ્લોક કે વિચાર બોલવાનું કહેવામાં આવે, તો શું તેનાથી મારી ધાર્મિક ઓળખ બદલાઈ જશે? શું હું જે ધર્મ પાળું છું તેનો વ્યક્તિ નહીં રહું?”
કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે કોઈ અન્ય સંસ્કૃતિ કે રાષ્ટ્રીય ગીતના શબ્દોનું ઉચ્ચારણ કરવાથી વ્યક્તિની પોતાની ધાર્મિક આસ્થા કે ઓળખ ખતમ થઈ જતી નથી. રાષ્ટ્રીય ગીત એ દેશ પ્રત્યેનો આદર વ્યક્ત કરવાનું માધ્યમ છે, તેને ચોક્કસ ધર્મ સાથે જોડીને જોવું એ સંકુચિત માનસિકતા દર્શાવે છે.
ખ્રિસ્તી મિશનરી શાળાઓનું ઉદાહરણ અને કોર્ટનો વ્યવહારુ તર્ક
પોતાના વલણને વધુ સ્પષ્ટ કરવા માટે, હાઇકોર્ટે દેશમાં ચાલતી મિશનરી અને અન્ય ધાર્મિક સંસ્થાઓનું ઉદાહરણ આપ્યું હતું. કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે, “દેશમાં હજારો આવી ખ્રિસ્તી શાળાઓ છે જ્યાં તમામ ધર્મના બાળકો અભ્યાસ કરે છે અને રોજ સવારે ‘ઈશ્વર’ (Lord) ની પ્રાર્થના કરે છે. તો શું કોઈ ચોક્કસ સમુદાયના વિધાર્થીઓ ક્યારેય એવો પ્રશ્ન ઉઠાવે છે કે તેઓને ખ્રિસ્તી ધર્મ સાથે જોડાયેલી પ્રાર્થના ગાવવાનું શા માટે કહેવામાં આવે છે?”
કોર્ટના આ તર્કનો મુખ્ય હેતુ એ સમજાવવાનો હતો કે શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં સવારની પ્રાર્થના કે રાષ્ટ્રીય ગીતનો હેતુ વિધાર્થીઓમાં એકતા, શિસ્ત અને દેશભક્તિની ભવના કેળવવાનો હોય છે. જ્યારે વિવિધ સમુદાયના બાળકો એક જ મંચ પર ઊભા રહીને પ્રાર્થના કરે છે, ત્યારે તે સામાજિક સૌહાર્દને મજબૂત બનાવે છે, ધર્માંતરણ કે ધાર્મિક પરિવર્તનનું કારણ બનતું નથી.
રાષ્ટ્રીય ગાન (National Anthem) અને રાષ્ટ્રીય ગીત (National Song) અંગે દલીલો
અરજદારોના વકીલે પોતાની દલીલો આગળ ધપાવતા બંધારણીય સ્થિતિ તરફ ધ્યાન દોરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. તેમણે રજૂઆત કરી હતી કે:
રાષ્ટ્રીય ગાન (જન ગણ મન): દેશનું અધિકૃત રાષ્ટ્રીય ગાન છે, જેને બંધારણીય રીતે સર્વોચ્ચ સ્થાન પ્રાપ્ત છે.
રાષ્ટ્રીય ગીત (વંદે માતરમ્): રાષ્ટ્રીય ગીત તરીકે આદરણીય સ્થાન ધરાવે છે, પરંતુ તેને રાષ્ટ્રીય ગાનની જેમ કાનૂની રીતે ફરજિયાત બનાવી શકાય નહીં.
અરજદારોએ દાવો કર્યો હતો કે રાષ્ટ્રીય ગાનના સન્માન માટે ચોક્કસ કાયદાકીય જોગવાઈઓ છે, પરંતુ રાષ્ટ્રીય ગીતના ગાનને ફરજિયાત બનાવવું એ નાગરિકોની વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા અને મૂળભૂત અધિકારોનું ઉલ્લંઘન હોઈ શકે છે.
વંદે માતરમ્નો ઐતિહાસિક સંદર્ભ અને મહત્વ
આ વિવાદને સમજવા માટે ‘વંદે માતરમ્’ના ઐતિહાસિક મહત્વને સમજવું પણ એટલું જ જરૂરી છે.
૧. સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામનું પ્રતિક: બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય દ્વારા રચિત ‘વંદે માતરમ્’ ભારતના સ્વતંત્રતા સંગ્રામ દરમિયાન દેશભક્તો માટે ઉર્જાનો સ્ત્રોત બન્યું હતું. બ્રિટિશ હકુમત સામે લડતા ક્રાંતિકારીઓ માટે આ શબ્દો માત્ર એક ગીત ન હતા પરંતુ માતૃભૂમિ પ્રત્યેના સમર્પણનો મંત્ર હતા.
૨. બંધારણ સભાનો નિર્ણય: ૧૯૫૦માં બંધારણ સભાએ ‘જન ગણ મન’ને રાષ્ટ્રીય ગાન તરીકે સ્વીકાર્યું, પણ સાથે જ ‘વંદે માતરમ્’ને પણ રાષ્ટ્રીય ગીત તરીકે સમાન દરજ્જો આપ્યો હતો.
૩. માતૃભૂમિનું વંદન: ગીતનો મૂળ અર્થ ‘હું માતૃભૂમિને વંદન કરું છું’ એવો થાય છે, જે ભૌગોલિક અને સાંસ્કૃતિક માતૃભૂમિ પ્રત્યેનો કૃતજ્ઞતાનો ભાવ દર્શાવે છે.
શિક્ષણ, સામાજિક સમરસતા અને ભવિષ્યની દિશા
કોલકાતા હાઇકોર્ટની આ ચુકાદા સંબંધિત ટિપ્પણી માત્ર આ કેસ પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ તે ભારતના સાંપ્રદાયિક તાણાવાણા અને શૈક્ષણિક માળખા માટે પણ એક મોટો સંદેશ આપે છે.
શિક્ષણ સંસ્થાઓ – પછી તે સરકારી શાળા હોય, ખાનગી મિશનરી શાળા હોય કે મદ્રેસા હોય – તે દેશના ભવિષ્યના નાગરિકોનું ઘડતર કરતી જગ્યાઓ છે. જો આ સંસ્થાઓમાં રાષ્ટ્રીય પ્રતિકો, ગીતો અને ગાન પ્રત્યે અણગમો કે વિરોધ ઉભો કરવામાં આવે, તો તેનાથી દેશની એકતા અને અખંડિતતા પર વિપરીત અસર પડી શકે છે.
હાઇકોર્ટે ખૂબ જ સ્પષ્ટ રીતે સંકેત આપ્યો છે કે રાષ્ટ્રીય સંકેતો કે ગીતો પ્રત્યેનો આદર એ કોઈ ચોક્કસ ધર્મ પરનું આક્રમણ નથી, પરંતુ નાગરિક તરીકેની પ્રાથમિક ફરજ છે. મદ્રેસાઓમાં વંદે માતરમ્ ગાવું એ ધાર્મિક આસ્થામાં હસ્તક્ષેપ નથી પરંતુ રાષ્ટ્રીય ધારામાં જોડાવાનું એક સકારાત્મક પગલું હોઈ શકે છે.
આ કેસની અંતિમ સુનાવણી અને કોર્ટના આખરી નિર્ણય પર હવે સૌની નજર ટકેલી છે, પરંતુ આ સુનાવણી દરમિયાન હાઇકોર્ટે કરેલી ટિપ્પણીઓએ દેશભરમાં વ્યાપક ચર્ચા જગાવી છે.
