જ્યારે અહિરાવણ પાતાળ લોક અપહરણ કરીને લઈ ગયો શ્રીરામ-લક્ષ્મણને, ત્યારે કેમ લેવો પડ્યો હતો પંચમુખી અવતાર?
રામાયણની મહાગાથામાં ભગવાન હનુમાનના પરાક્રમ, તેમની અટૂટ નિષ્ઠા અને સેવાભાવના અનેક પ્રસાંગો ભરેલા છે. પરંતુ આ બધી કથાઓમાં પંચમુખી હનુમાન અવતારની વાર્તા સૌથી વધુ રહસ્યમય, રોમાંચક અને અદ્ભુત માનવામાં આવે છે. આ રૂપ માત્ર તેમની અપાર શક્તિનું પ્રદર્શન ન હતું, પરંતુ તે એ વિકટ સંકટની કહાની છે જ્યારે સાક્ષાત પ્રભુ શ્રીરામ અને લક્ષ્મણના પ્રાણ પર સંકટ આવી ગયું હતું.
આવો જાણીએ રામાયણના એ પ્રસંગને, જેના કારણે હનુમાનજીએ પોતાનું આ વિશાળ અને દિવ્ય પંચમુખી સ્વરૂપ ધારણ કરવું પડ્યું હતું.
શું હતી તે ઘટના? જ્યારે પાતાળ લોક પહોંચ્યું સંકટ
રામાયણના યુદ્ધ દરમિયાન જ્યારે લંકાપતિ રાવણ ચારેય તરફથી હારવા લાગ્યો, ત્યારે તેણે પોતાની અંતિમ યુક્તિ તરીકે માયાવી અને શક્તિશાળી ભાઈ અહિરાવણને મદદ માટે બોલાવ્યો. અહિરાવણ કોઈ સામાન્ય યોદ્ધા ન હતો, તે પાતાળ લોકનો રાજા હોવાની સાથે-સાથે તંત્ર-મંત્ર અને કાળા જાદુનો ખૂબ મોટો જ્ઞાતા હતો.
યુદ્ધની વચ્ચે એક રાત્રિએ, અહિરાવણે પોતાની માયાવી શક્તિઓનો ઉપયોગ કર્યો. તેણે આખી વાનર સેના અને છાવણીમાં પહેરો આપી રહેલા તમામ સૈનિકોને ગાઢ નિદ્રામાં સુવડાવી દીધા. આ પછી તે છળપૂર્વક ભગવાન શ્રીરામ અને લક્ષ્મણના કક્ષમાં પહોંચ્યો અને સૂતેલા બંને ભાઈઓનું અપહરણ કરીને તેમને સીધા પાતાળ લોક ઉપાડી ગયો.
સવારે જ્યારે વિભીષણ અને હનુમાનજીને આ ધોખાની ખબર પડી, ત્યારે આખી છાવણીમાં હડકંપ મચી ગયો. અહિરાવણનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય સવારે માં ભવાની સમક્ષ ભગવાન શ્રીરામ અને લક્ષ્મણની બલિ આપવાનો હતો, જેથી તે અમર થઈ જાય અને તેની તાંત્રિક શક્તિઓ અજેય બની જાય. આ વાત જાણતા જ હનુમાનજીએ એક પણ પળ ગુમાવ્યા વગર પોતાના પ્રભુને બચાવવા માટે એકલા જ પાતાળ લોક તરફ ઉડાન ભરી દીધી.
કેમ લેવો પડ્યો હનુમાનજીને પંચમુખી અવતાર?
પાતાળ લોકનો રસ્તો ખૂબ જ કઠિન અને માયાજાળથી ભરેલો હતો. હનુમાનજીએ ત્યાં પહોંચીને કઠિન પરીક્ષાઓનો સામનો કર્યો અને અંતે અહિરાવણના ઠેકાણા સુધી પહોંચી ગયા. પરંતુ ત્યાં જઈને તેમને ખબર પડી કે અહિરાવણનો વધ સામાન્ય રીતે કરવો શક્ય ન હતો.
અહિરાવણની શક્તિનું રહસ્ય પાતાળ લોકમાં અલગ-અલગ પાંચ દિશામાં સળગી રહેલા પાંચ અલગ-અલગ દીવાઓમાં સમાયેલું હતું. જ્યાં સુધી તે પાંચેય દીવા એક જ સમયમાં ન બુઝાવવામાં આવે, અહિરાવણને મારી શકાતો ન હતો. નિયમ એ હતો કે જો એક પણ દીવો સળગતો રહી જાય, તો અહિરાવણનો અંત આવશે નહીં.
હવે સૌથી મોટો પડકાર એ હતો કે તે પાંચેય દીવાઓને એક સાથે, એક જ પળમાં બુઝાવવા કઈ રીતે શક્ય બને? કારણ કે તે દીવા પાંચ અલગ-અલગ દિશામાં રાખેલા હતા. પોતાની આ જ સમસ્યાનું સમાધાન લાવવા અને પ્રભુને બચાવવા માટે હનુમાનજીએ પોતાના ઇષ્ટદેવનું સ્મરણ કર્યું અને પોતાનું દિવ્ય પંચમુખી સ્વરૂપ ધારણ કર્યું. આ અદ્ભુત રૂપમાં તેમના પાંચ મુખ હતા, જે અલગ-અલગ દિશા તરફ જોઈ રહ્યા હતા. હનુમાનજીએ એક સાથે તે પાંચેય દીવાઓને બુઝાવી દીધા, જેનાથી અહિરાવણની શક્તિનો નાશ થઈ ગયો અને તેમણે તુરંત તેનો વધ કરી દીધો. આ પછી તેઓ શ્રીરામ અને લક્ષ્મણને સુરક્ષિત પાતાળ લોકથી પાછા લઈને આવ્યા.
પંચમુખી હનુમાનના પાંચ મુખોનું રહસ્ય અને મહત્વ
ધાર્મિક અને પૌરાણિક માન્યતાઓ અનુસાર, હનુમાનજીના આ પંચમુખી સ્વરૂપના પાંચેય મુખ બ્રહ્માંડની અલગ-અલગ દિવ્ય શક્તિઓ અને દિશાઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે:
-
વાનર મુખ (પૂર્વ દિશા): હનુમાનજીનું મુખ્ય વાનર મુખ પૂર્વ દિશા તરફ છે. આ સાહસ, પરાક્રમ, ઉર્જા અને શત્રુઓ પર વિજય પ્રાપ્ત કરવાનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે.
-
નરસિંહ મુખ (દક્ષિણ દિશા): ભગવાન વિષ્ણુના નરસિંહ અવતારનું આ મુખ દક્ષિણ દિશાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તેની આરાધનાથી તમામ પ્રકારના ભય, ડર અને નકારાત્મક શક્તિઓથી સુરક્ષા મળે છે.
-
ગરૂડ મુખ ((પશ્ચિમ દિશા): ભગવાન વિષ્ણુના વાહન ગરૂડનું આ મુખ પશ્ચિમ દિશાનું પ્રતીક છે. માન્યતા છે કે આ મુખની પૂજા કરવાથી સર્પ દોષ, બુરી નજર અને વિષ સંબંધી કષ્ટોથી રક્ષણ થાય છે.
-
વરાહ મુખ (ઉત્તર દિશા): ભગવાન વિષ્ણુના વરાહ અવતારનું આ રૂપ ઉત્તર દિશાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. આ જીવનમાં સ્થિરતા, સુખ-સમૃદ્ધિ અને ધન-ધાન્યની બાધાઓને દૂર કરનારું માનવામાં આવે છે.
-
હયગ્રીવ મુખ (આકાશની દિશા): ઘોડાના મુખવાળા ભગવાન હયગ્રીવનું આ રૂપ આકાશની દિશા તરફ છે. આ જ્ઞાન, બુદ્ધિ, વિદ્યા અને ચેતનાનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે.
પંચમુખી હનુમાનની પૂજાનું આધ્યાત્મિક મહત્વ
ભક્તોની વચ્ચે પંચમુખી હનુમાનની ઉપાસનાનું વિશેષ સ્થાન છે. એવું માનવામાં આવે છે کہ નિયમિત રૂપે અથવા વિશેષ કરીને મંગળવાર અને શનિવારના દિવસે પંચમુખી હનુમાનની પૂજા કરવાથી ઘરની નકારાત્મક ઉર્જા કાયમ માટે દૂર થઈ જાય છે.
આ સ્વરૂપ આપણને શીખવે છે કે જ્યારે ભક્ત પર કે ધર્મ પર કોઈ વિકટ સંકટ આવે છે, ત્યારે ઈશ્વર કોઈપણ રૂપમાં પ્રગટ થઈને તેની રક્ષા કરે છે. પંચમુખી હનુમાનની આરાધના કરનાર વ્યક્તિને જીવનની દરેક કઠિન પરિસ્થિતિનો સામનો કરવા માટે અસીમ સાહસ, આત્મવિશ્વાસ અને માનસિક બળની પ્રાપ્તિ થાય છે. તેમની કૃપાથી જીવનના રસ્તાના બધા કાંટા પોતાની મેળે દૂર થઈ જાય છે.
