સૂર્યપ્રકાશથી રોશન થશે ભારત: ૪૪.૬ GW સોલાર ક્ષમતાના ઉમેરા સાથે રિન્યુએબલ એનર્જી ક્ષેત્રે ઐતિહાસિક સિદ્ધિ.
ભારતના ઉર્જા ક્ષેત્રમાં અત્યારે એક ક્રાંતિકારી પરિવર્તન આવી રહ્યું છે, જેમાં પરંપરાગત કોલસા આધારિત વીજળીને બદલે ગ્રીન એનર્જીનો પ્રભાવ વધી રહ્યો છે. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ના તાજેતરના આંકડા દર્શાવે છે કે ભારત માત્ર ઉર્જાની જરૂરિયાતો જ પૂરી નથી કરી રહ્યું, પરંતુ પર્યાવરણને અનુકૂળ સ્ત્રોતો તરફ ઝડપથી ડગ માંડી રહ્યું છે.
નવીનીકરણીય ઉર્જામાં ઐતિહાસિક વધારો
ભારતના ઉર્જા ક્ષેત્રમાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન જોવા મળી રહ્યું છે. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬માં દેશમાં નવીનીકરણીય ઉર્જા (Renewable Energy) ઉત્પાદનમાં ૨૦ ટકાનો મજબૂત વધારો નોંધાયો છે. આ પરિવર્તનની સૌથી મોટી અસર એ થઈ છે કે કોલસા અને લિગ્નાઇટ આધારિત પરંપરાગત સ્ત્રોતોમાંથી વીજળી ઉત્પાદનમાં પાછલા વર્ષની તુલનામાં ૪.૩ ટકાનો ઘટાડો થયો છે. આ વિગતો ‘કાઉન્સિલ ઓન એનર્જી, એન્વાયરમેન્ટ એન્ડ વોટર’ (CEEW) ના ગ્રીન ફાઇનાન્સ સેન્ટર દ્વારા પ્રકાશિત ‘માર્કેટ હેન્ડબુક’ ના નવા વાર્ષિક સંસ્કરણમાં જાહેર કરવામાં આવી છે.
ઉત્પાદન ક્ષમતામાં રેકોર્ડબ્રેક ઉમેરો
હેન્ડબુક અનુસાર, ભારતે નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬માં ચોખ્ખી વીજળી ઉત્પાદન ક્ષમતામાં રેકોર્ડ ૫૭.૫ ગીગાવોટ (GW) નો ઉમેરો કર્યો છે. આ આંકડો નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૪-૨૫ માં ઉમેરાયેલા ૩૩.૨ GW કરતા ઘણો વધારે છે. નોંધનીય છે કે આ નવી ઉમેરાયેલી ક્ષમતામાં આશરે ૫૪.૬ GW અથવા લગભગ ૯૫ ટકા હિસ્સો માત્ર નવીનીકરણીય ઉર્જા સ્ત્રોતોનો જ છે. આ વૃદ્ધિમાં મુખ્ય ભૂમિકા સૌર ઉર્જાની રહી છે, જેમાં ૪૪.૬ GW ક્ષમતા ઉમેરાઈ છે, જ્યારે પવન ઉર્જામાં ૬.૧ GW નો વધારો થયો છે. હાલમાં ભારતની કુલ સ્થાપિત વીજળી ક્ષમતા આશરે ૫૩૩ GW સુધી પહોંચી ગઈ છે, જેમાં ગ્રીન એનર્જીનું યોગદાન લગભગ ૫૨ ટકા છે.
ભવિષ્યના પ્રોજેક્ટ્સ અને ટેન્ડર પ્રક્રિયા
ભારતની ગ્રીન એનર્જીની આ સફર અટકવાની નથી. માર્ચ ૨૦૨૬ સુધીમાં ભારતમાં આશરે ૧૫૧ GW નવીનીકરણીય ઉર્જા ક્ષમતાના પ્રોજેક્ટ્સ નિર્માણ હેઠળ (Under Construction) છે. આમાં સૌર પ્રોજેક્ટ્સ ૯૦ GW અને પવન પ્રોજેક્ટ્સ ૨૯ GW હિસ્સો ધરાવે છે. રિન્યુએબલ એનર્જી ઇમ્પ્લીમેન્ટિંગ એજન્સીઓ (REIAs) એ ૧૦.૪ GW ના નવા ટેન્ડર જારી કર્યા છે, જ્યારે ૧૪.૨૫ GW ની ક્ષમતા હરાજી દ્વારા ફાળવવામાં આવી છે. ખાસ કરીને હાઇબ્રિડ અને સ્ટોરેજ આધારિત સિસ્ટમ્સનો હિસ્સો હરાજીમાં ૭૬ ટકા જેટલો ઊંચો રહ્યો છે.
ઉર્જા સંગ્રહ (Energy Storage) માં નવા બેન્ચમાર્ક
નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ ઉર્જા સંગ્રહ માટે વળાંક સમાન સાબિત થયું છે. આ સમયગાળા દરમિયાન ૩૭ સ્ટોરેજ ટેન્ડરો જાહેર થયા, જેમાંથી ૩૧ માત્ર ‘બેટરી એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ્સ’ (BESS) માટે હતા. આંધ્રપ્રદેશમાં બે કલાકની બેટરી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ માટે પ્રતિ યુનિટ ₹૧.૨૩ નો અત્યાર સુધીનો સૌથી નીચો ટેરિફ નોંધાયો છે, જે પાછલા વર્ષ કરતા ૩૩ ટકા ઓછો છે.
ડિસ્કોમ્સના નાણાકીય સ્વાસ્થ્યમાં સુધારો
ભારતની વીજળી વિતરણ કંપનીઓ (ડિસ્કોમ્સ) ની આર્થિક સ્થિતિમાં પણ આશ્ચર્યજનક સુધારો થયો છે. ‘લેટ પેમેન્ટ સરચાર્જ’ (LPS) નિયમોને કારણે વીજ ઉત્પાદન કંપનીઓને ચૂકવવાની બાકી રકમ, જે જાન્યુઆરી ૨૦૨૪ માં ₹૪૯,૪૫૧ કરોડ હતી, તે ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ સુધીમાં ઘટીને માત્ર ₹૪,૧૦૯ કરોડ રહી ગઈ છે. આ ઉપરાંત, ટેકનોલોજીના ઉપયોગ વધારતા દેશભરમાં આશરે ૬.૫ કરોડ સ્માર્ટ મીટર સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે.
