“ન્યાયાધીશો સરકારી નોકર નથી!” – 62 વર્ષની વય મર્યાદા મુદ્દે સુપ્રીમ કોર્ટે રાજ્યોને આપ્યો 14 દિવસનો અલ્ટીમેટમ
ન્યાયતંત્ર દેશના લોકશાહી માળખાનો એક અતૂટ અને મહત્વપૂર્ણ સ્તંભ છે. અદાલતોમાં કેસોનો ઝડપી નિકાલ થાય અને નાગરિકોને સમયસર ન્યાય મળે તે માટે અનુભવી ન્યાયાધીશોની ઉપસ્થિતિ ખૂબ જરૂરી છે. તાજેતરમાં સુપ્રીમ કોર્ટે ન્યાયિક અધિકારીઓ (Judicial Officers)ની નિવૃત્તિ વય (Retirement Age) વધારવાના મુદ્દે એક અત્યંત મહત્વનો અને વિગતવાર આદેશ આપ્યો છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે રાજ્ય સરકારો નાણાકીય બોજ કે બજેટની કટોકટીનું બહાનું બતાવીને ન્યાયાધીશોની નિવૃત્તિ વય વધારવાનો વિરોધ કરી શકે નહીં.
ચીફ જસ્ટિસ સૂર્યા કાંતની આગેવાની હેઠળની અને જસ્ટિસ જોયમાલ્યા બાગચી તથા જસ્ટિસ વી. મોહનાનો સમાવેશ કરતી બેન્ચે આ મામલે તમામ રાજ્યોને પોતાના વલણ પર પુનઃવિચાર કરવા અને બે અઠવાડિયાની અંદર વ્યાવહારિક નિર્ણય લેવા માટે નિર્દેશ આપ્યો છે.
અનુભવી ન્યાયાધીશો સંસ્થાકીય સંપત્તિ છે
સર્વોચ્ચ અદાલતે આ બાબત પર સખત ભાર મૂક્યો હતો કે વર્ષોના અનુભવ ધરાવતા ન્યાયિક અધિકારીઓ ન્યાયતંત્ર માટે એક મોટી “સંસ્થાકીય સંપત્તિ” (Institutional Asset) સમાન છે. જ્યારે એક ન્યાયાધીશ વર્ષો સુધી કોર્ટરૂમમાં કામ કરે છે, ત્યારે તેમની પાસે કાયદાકીય જટિલતાઓને સમજવાની, કેસોને ઝડપથી ઉકેલવાની અને યોગ્ય નિર્ણયો લેવાની અનોખી ક્ષમતા વિકસે છે.
કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે અનુભવી અધિકારીઓને સેવામાં ચાલુ રાખવાથી રાજ્ય પર આર્થિક બોજ વધવાને બદલે વાસ્તવમાં ઘટી શકે છે. જો જૂના અને અનુભવી ન્યાયાધીશો નિવૃત્ત થઈ જાય, તો તેમના સ્થાને નવા અધિકારીઓની ભરતી કરવી પડે છે. આ નવી ભરતી પ્રક્રિયા, તેમની પરીક્ષાઓનું આયોજન, ઇન્ટરવ્યુ અને ત્યારબાદ તેમને આપવામાં આવતી લાંબી અને ખર્ચાળ તાલીમ પાછળ રાજ્ય સરકારી તિજોરીમાંથી મોટો ખર્ચ થાય છે. આથી, અનુભવી ન્યાયાધીશોને સેવામાં જાળવી રાખવાથી તત્કાલ ખાલી જગ્યાઓ પૂરવાનો અને નવી ભરતી પાછળ થતો ખર્ચ બચી જાય છે.
નાણાકીય બોજ અને અસમાનતાનો તર્ક ગેરસમજણભર્યો
ઘણા રાજ્યોએ કોર્ટ સમક્ષ એવી રજૂઆત કરી હતી કે જો ન્યાયાધીશોની નિવૃત્તિ વય વધારીને ૬૦ થી ૬૨ વર્ષ કરવામાં આવશે, તો રાજ્ય પર વધારાનો નાણાકીય બોજ પડશે. આ ઉપરાંત, સામાન્ય સરકારી કર્મચારીઓ અને ન્યાયિક અધિકારીઓની નિવૃત્તિ વય વચ્ચે અસમાનતા (Disparity) ઊભી થશે તેવી દલીલ પણ કરવામાં આવી હતી.
સુપ્રીમ કોર્ટે આ તમામ તર્કો અને વાંધાઓને સંપૂર્ણપણે ફગાવી દીધા હતા. કોર્ટે સ્પષ્ટપણે કહ્યું કે:
-
નાણાકીય બોજનો ડર ગેરમાર્ગે દોરનારો છે: નવી ભરતીઓ અને તાલીમના ખર્ચની સરખામણીમાં પ્રમોશન કે સેવામાં વિલંબથી પડતો બોજ ખુબ ઓછો હોય છે.
-
ન્યાયાધીશો સામાન્ય સરકારી સેવક નથી: ન્યાયિક અધિકારીઓની સરખામણી અન્ય રાજ્ય સરકારી કર્મચારીઓ સાથે કરી શકાય નહીં. ભલે તેમની નિમણૂક રાજ્ય સરકાર દ્વારા કરવામાં આવતી હોય, પરંતુ તેઓ એક તદ્દન અલગ, સ્વતંત્ર અને વિશિષ્ટ વર્ગ (Distinct and Separate Class)નો હિસ્સો છે. તેમની જવાબદારીઓ અને બંધારણીય ભૂમિકા સામાન્ય વહીવટી કર્મચારીઓ કરતાં સાવ અલગ હોય છે.
વહિવટી નિર્ણયમાં હાઈકોર્ટ અને રાજ્યોની ભૂમિકા
સર્વોચ્ચ અદાલતે રાજ્ય સરકારોને અપીલ કરી છે કે તેઓ આ મુદ્દાને માત્ર વહીવટી કે સરકારી નિયમોના ચશ્માથી ન જુએ. રાજ્યોએ પોતાના રાજ્યની સંબંધિત હાઈકોર્ટે હજુ સુધી વયવધારાને મંજૂરી આપી છે કે નહીં, તેની રાહ જોયા વિના સ્વતંત્ર અને સકારાત્મક નિર્ણય લેવો જોઈએ.
બેન્ચે ટાંક્યું હતું કે હાઈકોર્ટના દૃષ્ટિકોણ અને વિચારોને સુપ્રીમ કોર્ટ યોગ્ય સમયે ધ્યાનમાં લેશે, પરંતુ હાલના તબક્કે રાજ્ય સરકારોએ પોતાની જવાબદારી સમજીને આ બાબતે ઉદાર અને વ્યાવહારિક અભિગમ દાખવવો જોઈએ. રાજ્યોએ આગામી બે અઠવાડિયાના સમયગાળામાં આ મામલાની ગંભીરતા સમજીને નિવૃત્તિ વય ૬૦ થી વધારીને ૬૨ વર્ષ કરવા માટે જરૂરી પગલાં લેવા જોઈએ.
ન્યાયિક સુધારા તરફ એક મહત્વનું કદમ
ભારતની અદાલતોમાં હાલમાં કરોડો કેસો પેન્ડિંગ છે. આ પેન્ડન્સી પાછળનું એક મુખ્ય કારણ અદાલતોમાં ન્યાયાધીશોની ખાલી પડેલી જગ્યાઓ છે. નવી ભરતી પ્રક્રિયામાં અતિશય સમય લાગે છે, જેના કારણે ન્યાય વિલંબિત થાય છે. જો ન્યાયાધીશોની નિવૃત્તિ વય બે વર્ષ વધારવામાં આવે, તો તેનાથી ન્યાયતંત્રને બે મોટા ફાયદા થશે:
૧. કોર્ટમાં ન્યાયાધીશોની અચાનક ઊભી થતી અછત અટકાવી શકાશે.
૨. અનુભવી ન્યાયાધીશોની મદદથી જૂના અને જટિલ કેસોનો ઝડપી નિકાલ શક્ય બનશે.
સુપ્રીમ કોર્ટનો આ આદેશ દર્શાવે છે કે ન્યાયતંત્રની કાર્યક્ષમતા વધારવા માટે આર્થિક કારણોને આડે આવવા દેવાય નહીં. અનુભવી હાથોમાં ન્યાયનું ત્રાજવું રહે તે નાગરિકોના હિતમાં છે, અને રાજ્ય સરકારોએ આ બાબતને આર્થિક દ્રષ્ટિકોણથી નહીં પણ ન્યાયિક સુધારાના દ્રષ્ટિકોણથી જોવી જોઈએ.
