ગુજરાતની ગ્રાન્ટેડ શાળાઓમાં શિક્ષકોની ગંભીર અછત: ૪૩૭ જગ્યાઓ ખાલી રહેતા વિદ્યાર્થીઓના ભવિષ્ય સામે ખતરો
ગુજરાતમાં શિક્ષણ જગતમાંથી એક અત્યંત ચિંતાજનક અને ગંભીર સમાચાર સામે આવી રહ્યા છે. રાજ્યની ગ્રાન્ટેડ શાળાઓમાં હાલમાં શિક્ષકોની ભારે અછત વર્તાઈ રહી છે, જેના કારણે શિક્ષણ વ્યવસ્થાની કથળેલી હાલત સ્પષ્ટપણે દેખાઈ રહી છે. આંકડાકીય વિગતો અનુસાર, ‘જ્ઞાન સહાયક’ યોજના અંતર્ગત ભરવાપાત્ર કુલ ૯૫૫ જગ્યાઓમાંથી ચોંકાવનારી બાબત એ છે કે હજુ સુધી ૪૩૭ જેટલી જગ્યાઓ ખાલી પડી છે. આ ખાલી જગ્યાઓમાં સૌથી વધુ ફટકો અંગ્રેજી વિષયને પડ્યો છે, જ્યાં શિક્ષકોની તીવ્ર ઘટ જોવા મળી રહી છે.
ગુજરાત જેવા વિકસિત રાજ્યમાં જો શાળાઓમાં પૂરતા શિક્ષકો જ ન હોય, તો તે આવનારી યુવા પેઢીના શૈક્ષણિક ભવિષ્ય માટે એક મોટો સવાલ ઊભો કરે છે. સરકાર અને શિક્ષણ વિભાગ દ્વારા ભલે ભરતીના દાવા કરવામાં આવતા હોય, પરંતુ જમીની હકીકત કંઈક અલગ જ વાસ્તવિકતા બયા કરે છે.
વિષયવાર અછત: અંગ્રેજી, અર્થશાસ્ત્ર અને સામાજિક વિજ્ઞાનના શિક્ષકોની ભારે કમી
ગ્રાન્ટેડ શાળાઓમાં પ્રવર્તી રહેલી આ કટોકટી માત્ર આંકડા પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ તે વિષયવાર શિક્ષણને પણ ગંભીરરૂપે પ્રભાવિત કરી રહી છે. ઉપલબ્ધ માહિતી મુજબ, ખાલી પડેલી જગ્યાઓમાં વિષયવાર સ્થિતિ નીચે મુજબ છે:
અંગ્રેજી વિષય: વિદ્યાર્થીઓમાં સૌથી વધુ જે વિષયનો ડર હોય છે અને જેને સમજવા માટે માર્ગદર્શનની જરૂર પડે છે તેવા અંગ્રેજી વિષયના જ સૌથી વધુ ૧૧૦ શિક્ષકોની ઘટ પ્રવર્તી રહી છે.
અર્થશાસ્ત્ર (Economics): વાણિજ્ય અને આર્ટ્સ પ્રવાહના મહત્ત્વના વિષય ગણાતા અર્થશાસ્ત્રમાં પણ ૫૮ જગ્યાઓ ખાલી છે.
સામાજિક વિજ્ઞાન (Social Science): ધોરણોના પાયાના વિષય ગણાતા સામાજિક વિજ્ઞાનમાં પણ ૫૦ શિક્ષકોની જગ્યાઓ હજુ સુધી ભરાઈ શકી નથી.
આ વિષયોમાં શિક્ષકોના અભાવને કારણે શાળાઓમાં દૈનિક પિરિયડ્સ ખાલી જાય છે અને વિષયનું પૂરતું જ્ઞાન વિદ્યાર્થીઓ સુધી પહોંચી શકતું નથી.
સંચાલક મહામંડળના દાવા: કરાર આધારિત ભરતી સામે ઉમેદવારોમાં ઉદાસીનતા
ગ્રાન્ટેડ શાળા સંચાલક મહામંડળ દ્વારા આ મુદ્દે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. સંચાલકોના જણાવ્યા મુજબ, વર્તમાન સમયમાં જે કરાર આધારિત (Contract-based) ભરતી પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે તેમાં ઉમેદવારો ખાસ રસ દાખવી રહ્યા નથી. આ અરુચિના કારણે રાજ્યભરમાં શિક્ષકોની લગભગ ૬૦ ટકા જેટલી જગ્યાઓ ખાલી રહી છે.
આ સમસ્યા માત્ર અમદાવાદ કે સુરત જેવા મહાનગરો પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ ગ્રામ્ય અને અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં પરિસ્થિતિ અત્યંત દયનીય બની ચૂકી છે. ગ્રામ્ય વિસ્તારોની શાળાઓમાં સ્થિતિ એટલી હદે બગડી છે કે જો કોઈ શાળામાં શિક્ષકોની માત્ર બે જ જગ્યા ફાળવવામાં આવી હોય, તો તે બંને જગ્યાઓ ખાલી હોવાના કિસ્સાઓ પણ સામે આવ્યા છે. પૂરતા શિક્ષકો વગર ગ્રામ્ય બાળકોને ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ મેળવવું એક દુઃસ્વપ્ન સમાન બની ગયું છે.
વિદ્યાર્થીઓના શૈક્ષણિક ભવિષ્ય પર પડી રહેલી વિપરીત અસર
શિક્ષકોની આ કાયમી કે અસ્થાયી અછતની સીધી અને ઘાતક અસર વિદ્યાર્થીઓના શૈક્ષણિક ભવિષ્ય પર પડી રહી છે. સમયસર યોગ્ય માર્ગદર્શન અને શિક્ષકો ન મળવાને કારણે વિદ્યાર્થીઓનો અભ્યાસ સતત ખોરવાઈ રહ્યો છે. સ્પર્ધાત્મક યુગમાં જ્યાં બાળકોએ આગળ વધવા માટે સખત મહેનત કરવી પડે છે, ત્યાં શાળાઓમાં જ મૂળભૂત શિક્ષકો ઉપલબ્ધ ન હોય તો તેમની શૈક્ષણિક ગુણવત્તા કથળવી સ્વાભાવિક છે. વાલીઓ પણ પોતાના સંતાનોના ભવિષ્યને લઈને ચિંતિત છે કે જો આ જ સ્થિતિ રહી તો બાળકો બોર્ડની પરીક્ષાઓ કે અન્ય શૈક્ષણિક તબક્કાઓમાં કેવી રીતે સફળતા મેળવશે.
DEO અમદાવાદ શહેરનું વલણ અને ભરતી પ્રક્રિયાના તબક્કા
આ સમગ્ર ગંભીર મામલે અમદાવાદ શહેરના જિલ્લા શિક્ષણાધિકારી (DEO) દ્વારા સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે કે હાલમાં અમદાવાદમાં ગ્રાન્ટેડ શાળાઓ માટે ‘જ્ઞાન સહાયક’ ની ભરતી પ્રક્રિયાનો બીજો તબક્કો ચાલી રહ્યો છે. આ પ્રક્રિયા માટે ૩૧ જુલાઈ સુધી ઓનલાઈન અરજીઓ મંગાવવામાં આવી હતી, જે હવે સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ થઈ ચૂકી છે.
તંત્ર દ્વારા જણાવવામાં આવ્યું છે કે પસંદગી પ્રક્રિયા માટે આગામી સમયમાં ૫, ૭ અને ૧૦ તારીખે રાઉન્ડ યોજાશે. જો પ્રથમ રાઉન્ડમાં પૂરતા ઉમેદવારો નહીં મળે, તો બીજા અને ત્રીજા રાઉન્ડના માધ્યમથી ખાલી પડેલી જગ્યાઓને ભરવાના સઘન પ્રયાસો કરવામાં આવશે. તંત્રનું માનવું છે કે આ તબક્કાવાર પ્રક્રિયા પૂરી થવાથી મોટાભાગની ખાલી જગ્યાઓ ભરાઈ જશે.
શિક્ષણ નિષ્ણાતોના સૂચનો: પ્રક્રિયામાં સુધારાની આવશ્યકતા
એક તરફ સરકાર અને તંત્ર પોતાની પ્રક્રિયાને યોગ્ય ઠેરવી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ શિક્ષણ નિષ્ણાતો અને સંચાલક મહામંડળના સભ્યો દ્વારા હાલની ભરતી પ્રક્રિયાની કાર્યક્ષમતા સામે ગંભીર પ્રશ્નાર્થ ચિહ્નો મૂકવામાં આવ્યા છે.
નિષ્ણાતોની દલીલ છે કે હાલની પદ્ધતિ મુજબ પહેલા સિંગલ ટાટ (TAT) પાસ ઉમેદવારોની જાહેરાત બહાર પાડવામાં આવે છે, અને ત્યારબાદ તાલીમી સ્નાતક તેમજ અનુસ્નાતકની અલગથી જાહેરાતો અપાય છે. આ રીતે ટુકડે-ટુકડે અને તબક્કાવાર જાહેરાતો આપવાને બદલે જો એક અદભુત અને સુવ્યવસ્થિત આયોજન કરવામાં આવે, તો સમયનો મોટો બગાડ અટકાવી શકાય છે.
તેમણે પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે કે દર વર્ષે મે મહિનાના પહેલા જ અઠવાડિયામાં આ ત્રણેય પ્રકારની જાહેરાતો એકસાથે જ બહાર પાડી દેવી જોઈએ અને એક જ સાથે અરજીઓ મંગાવી લેવી જોઈએ. જો આ પ્રકારનો વ્યવહારુ અને સુધારાત્મક અભિગમ અપનાવવામાં આવે, તો કલાકો અને દિવસોનો કિંમતી સમય બચી શકે છે તેમજ શૈક્ષણિક સત્ર શરૂ થાય તે પહેલા જ તમામ ખાલી જગ્યાઓ ઝડપથી ભરાઈ શકે છે.
સમયસર પગલાં ભરવા અનિવાર્ય
ગુજરાતની ગ્રાન્ટેડ શાળાઓમાં શિક્ષકોની અછત એ માત્ર એક વહીવટી સમસ્યા નથી, પરંતુ તે રાજ્યના ભાવિ ઘડતરાવ સાથે જોડાયેલો ગંભીર મુદ્દો છે. જ્યાં સુધી તંત્ર જટિલ પ્રક્રિયાઓને સરળ નહીં બનાવે અને સમયસર ભરતી પૂરી નહીં કરે, ત્યાં સુધી આ કટોકટીમાંથી બહાર આવવું મુશ્કેલ બનશે. વિદ્યાર્થીઓના હિતને સર્વોપરી રાખીને સરકારે તાત્કાલિક ધોરણે યોગ્ય નીતિગત નિર્ણયો લેવા પડશે, જેથી દરેક બાળકને ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણનો મૂળભૂત અધિકાર વિના વિલંબ મળી રહે.
