શીતળા આઠમે કેમ ધરાવાય છે ઠંડા ભોજનનો ભોગ? જાણો આ પરંપરા પાછળનું વૈજ્ઞાનિક રહસ્ય

હોળીના 8 દિવસ પછી ઉજવાશે શીતળા આઠમ, જાણો કેમ આ દિવસે ઘરમાં નથી સળગાવવામાં આવતો ચૂલો

ભારત તહેવારોનો દેશ છે, જ્યાં દરેક વ્રત અને પરંપરા પાછળ એક ઊંડો અર્થ છુપાયેલો હોય છે. હોળીના બરાબર આઠ દિવસ પછી આવતો ‘શીતળા આઠમ’ નો તહેવાર પણ કંઈક આવો જ છે. ગુજરાતમાં તેને ‘શીતળા સાતમ’ કે ‘શીતળા આઠમ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જ્યારે ઉત્તર ભારતમાં તેને ‘બસૌડા’ કહેવાય છે. આ તહેવાર ઋતુ પરિવર્તનનો સંકેત આપે છે અને આપણને શીખવે છે કે બદલાતી મોસમમાં સ્વાસ્થ્યનું ધ્યાન કેવી રીતે રાખવું.

વર્ષ 2026 માં શીતળા આઠમ ક્યારે છે અને તેની પૂજાની સાચી રીત શું છે, ચાલો વિગતવાર જાણીએ.

શીતળા આઠમ 2026ની તિથિ અને શુભ મુહૂર્ત (Date & Time)

પંચાંગની ગણતરી મુજબ, ચૈત્ર માસના કૃષ્ણ પક્ષની અષ્ટમી તિથિ આ વખતે માર્ચ મહિનામાં આવે છે.

• અષ્ટમી તિથિનો પ્રારંભ: 11 માર્ચ 2026, રાત્રે 01:54 વાગ્યાથી.

• અષ્ટમી તિથિની પૂર્ણાહુતિ: 12 માર્ચ 2026, સવારે 04:19 વાગ્યા સુધી.

તિથિ મુજબ નિર્ણય: ઉદયા તિથિ મુજબ અષ્ટમી 11 માર્ચના રોજ સૂર્યોદય સમયે હોવાથી, આ વર્ષે શીતળા આઠમનું વ્રત અને પૂજા 11 માર્ચ 2026, બુધવાર ના રોજ કરવામાં આવશે.

શું છે આ ‘પ્રેત-યાત્રા’? ગરુડ પુરાણમાં છુપાયેલું છે મૃત્યુ પછીનું સૌથી મોટું ગૂઢ રહસ્ય

મુશ્કેલ સમયમાં સંજીવની સમાન સાબિત થશે નીમ કરોલી બાબાના આ ૪ ઉપદેશો

પૂજાનો શુભ સમય: માતા શીતળાની પૂજા સવારના સમયે કરવી સૌથી ઉત્તમ માનવામાં આવે છે. 11 માર્ચના રોજ પૂજાનું શુભ મુહૂર્ત સવારે 06:36 થી સાંજે 06:27 સુધી રહેશે. જોકે, પરંપરા મુજબ સૂર્યોદય પછીના પ્રથમ 2-3 કલાકમાં પૂજા સંપન્ન કરી લેવી હિતાવહ છે.

શીતળા આઠમનું મહત્વ: આરોગ્યનું વરદાન

સનાતન ધર્મમાં શીતળા માતાને સ્વચ્છતા અને આરોગ્યની દેવી માનવામાં આવે છે. તેમના હાથમાં સાવરણી, લીમડાના પાન અને શીતળ જળનો કળશ હોય છે, જે શુદ્ધતાના પ્રતીક છે. માન્યતા છે કે જે ભક્ત શ્રદ્ધાપૂર્વક આ દિવસે વ્રત રાખે છે, તેને શીતળા (Smallpox), અછબડા (Measles) અને આંખોને લગતી બીમારીઓથી મુક્તિ મળે છે અને પરિવારમાં સુખ-શાંતિ જળવાય છે.

ઠંડુ ભોજન કે ‘બસૌડા’ની અનોખી પરંપરા

શીતળા આઠમની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે આ દિવસે ઘરમાં ચૂલો સળગાવવામાં આવતો નથી. લોકો એક દિવસ પહેલા (સાતમના દિવસે) રાંધેલું ભોજન જ આઠમના દિવસે ગ્રહણ કરે છે. આ પાછળ ધાર્મિક અને વૈજ્ઞાનિક કારણો છે:

1. ધાર્મિક કારણ: માતા શીતળાને શીતળતા પ્રિય છે. અગ્નિ અને ગરમ ભોજન તેમને અપ્રિય હોવાથી તેમને ઠંડુ નૈવેદ્ય ચઢાવવામાં આવે છે.

2. વૈજ્ઞાનિક કારણ: હોળી પછી ગરમી વધવા લાગે છે. આ સમય ચેપ અને બીમારીઓનો હોય છે. ઠંડુ ભોજન કરવાની આ પરંપરા આપણને સંકેત આપે છે કે હવેથી ખાનપાનમાં સાવચેતી રાખવી પડશે.

પૂજા વિધિ (Step-by-Step Puja Vidhi)

1. તૈયારી: રાંધણ છઠ કે સાતમના દિવસે જ મીઠો ભાત, પૂરી, રાબડી, દહીંવડા કે લાપસી જેવું સાત્વિક ભોજન તૈયાર કરી લો.

2. સ્નાન: આઠમના દિવસે સવારે વહેલા ઉઠી ઠંડા પાણીથી સ્નાન કરી સ્વચ્છ વસ્ત્રો ધારણ કરો.

3. માતાનું સ્થાપન: ઘરના મંદિરમાં કે શીતળા માતાના મંદિરે જઈ પૂજા કરો. માતાની મૂર્તિ કે છબી સમક્ષ લાલ કપડું પાથરી સ્થાપન કરો.

4. પૂજન સામગ્રી: માતાને કુમકુમ, હળદર, અક્ષત, ફૂલ અને લીમડાના પાન અર્પણ કરો.

5. દીવો અને અગ્નિ: શીતળા માતાની પૂજામાં અગ્નિનો નિષેધ હોવાથી ઘણા લોકો દીવો નથી સળગાવતા, માત્ર કપૂર કે ધૂપનો ઉપયોગ કરે છે.

6. નૈવેદ્ય: એક દિવસ પહેલા બનાવેલું ઠંડુ ભોજન (ટાઢું ગળ્યું) માતાને અર્પણ કરો અને ઠંડા જળનો અર્ઘ્ય આપો.

7. કથા અને આરતી: પૂજા દરમિયાન શીતળા આઠમની વ્રત કથાનું પઠન કરો અને અંતમાં આરતી કરો.

8. પ્રસાદ: પૂજા પછી પરિવારના તમામ સભ્યોએ તે જ ઠંડુ ભોજન પ્રસાદ તરીકે લેવું.

શીતળા આઠમના દિવસે શું ન કરવું?

• આ દિવસે ભૂલેચૂકે પણ ઘરમાં ચૂલો ન સળગાવો અને કંઈ પણ ગરમ કરીને ન ખાઓ.

• ઘરમાં સોય-દોરાનું કામ કે સિલાઈ-ગૂંથણ વર્જિત માનવામાં આવે છે.

• ક્રોધ ન કરવો અને કોઈને અપશબ્દો ન કહેવા.

• સ્વચ્છતાનું વિશેષ ધ્યાન રાખવું.

શીતળા આઠમ એ માત્ર ધાર્મિક વિધિ નથી, પણ આપણી પ્રાચીન જીવનશૈલીનો હિસ્સો છે જે આપણને પ્રકૃતિ અને સ્વાસ્થ્ય પ્રત્યે સજાગ કરે છે. 11 માર્ચના રોજ શ્રદ્ધા સાથે માતા શીતળાની આરાધના કરો, જેથી જીવનમાં શીતળતા અને નિરોગિતા જળવાઈ રહે.