શેખ હસીના પાછા ફરશે? બાંગ્લાદેશના વિદેશ રાજ્યમંત્રીનું મોટું નિવેદન, રાજદ્વારી દબાણ વધ્યું
બાંગ્લાદેશના રાજકારણમાં છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં જે ઉથલપાથલ મચી છે, તેના કેન્દ્રમાં પૂર્વ વડાપ્રધાન શેખ હસીના અને તેમની ‘વતન વાપસી’નો મુદ્દો છવાયેલો છે. સત્તા પરથી બેદખલ થયા બાદથી શેખ હસીના ભારતમાં રહી રહ્યા છે, જ્યારે ઢાકામાં તેમની વાપસીને લઈને નિવેદનબાજીનો દોર ચાલુ છે. તાજેતરમાં બાંગ્લાદેશના વિદેશ રાજ્યમંત્રી દ્વારા આ મુદ્દે જે પ્રતિક્રિયા સામે આવી છે, તેણે આ ચર્ચાને વધુ ગરમાવી દીધી છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે શેખ હસીનાને પાછા લાવવા માટે સરકાર શક્ય તમામ પ્રયાસો કરી રહી છે, પરંતુ તેની પાછળનો કાનૂની અને રાજદ્વારી માર્ગ એટલો સરળ નથી.
વિદેશ રાજ્યમંત્રીનું વલણ અને ‘વતન વાપસી’ની કવાયત
બાંગ્લાદેશની વચગાળાની સરકાર દ્વારા શેખ હસીનાની વાપસીને લઈને જે વલણ અપનાવવામાં આવ્યું છે, તે રાજદ્વારી રીતે ઘણું સંતુલિત પણ કડક છે. વિદેશ રાજ્યમંત્રીએ મીડિયા સાથે વાત કરતી વખતે એ વાત પર ભાર મૂક્યો હતો કે પૂર્વ વડાપ્રધાન સામે નોંધાયેલા કેસો અને તેમના પરના આરોપોને ધ્યાનમાં લેતા તેમને પાછા લાવવા એ સરકારની પ્રાથમિકતા છે. જોકે, તેમણે એ પણ સ્વીકાર્યું કે આ પ્રક્રિયા માત્ર સરકારની ઈચ્છાશક્તિ પર નિર્ભર નથી, પરંતુ તેના માટે આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાઓ, પ્રત્યાર્પણ સંધિઓ અને ભારત સાથેના દ્વિપક્ષીય સંબંધોનું ધ્યાન રાખવું આવશ્યક છે.
મંત્રીએ કહ્યું કે, “શેખ હસીનાને પાછા લાવવાના તમામ શક્ય પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે.” આ નિવેદન દર્શાવે છે કે ઢાકા આ મુદ્દાને લઈને ઘરેલું સ્તરે જનતાના દબાણ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પોતાની શાખ વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. બાંગ્લાદેશમાં જે રીતે વિદ્યાર્થી આંદોલનો પછી સત્તા પરિવર્તન થયું, તે પછી નવી સરકાર માટે એ જરૂરી છે કે તે ન્યાય પ્રક્રિયાને આગળ વધારે.
કાનૂની અને રાજદ્વારી પડકારો
શેખ હસીનાની વાપસીના માર્ગમાં સૌથી મોટો અવરોધ કાનૂની પ્રક્રિયા છે. કોઈપણ દેશના નાગરિકને પાછા લાવવા માટે ‘પ્રત્યાર્પણ’ (Extradition) એક જટિલ પ્રક્રિયા હોય છે. તેમાં સૌથી પહેલા તે દેશની અદાલતોમાંથી ધરપકડ વોરંટ જારી થવું જોઈએ, જે બાદ પ્રત્યાર્પણ સંધિનું પાલન કરીને બીજા દેશ પાસેથી ઔપચારિક વિનંતી કરવામાં આવે છે.
ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે પ્રત્યાર્પણ સંધિ અસ્તિત્વમાં છે, પરંતુ આ સંધિ ત્યારે લાગુ થાય છે જ્યારે મામલો કોઈ નક્કર ફોજદારી કૃત્ય સાથે જોડાયેલો હોય અને રાજકીય બદલાની શ્રેણીમાં ન આવતો હોય. ભારત સરકારે અત્યાર સુધી આ મુદ્દે ખૂબ જ સાવધાની રાખી છે. નવી દિલ્હી માને છે કે આ બાંગ્લાદેશનો આંતરિક મામલો છે અને તે પોતાના પડોશીઓ સાથે સ્થિર સંબંધો જાળવી રાખવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે. આવી સ્થિતિમાં શેખ હસીનાની વાપસીનો મુદ્દો માત્ર બાંગ્લાદેશ માટે જ નહીં, પરંતુ ભારત માટે પણ એક મોટી રાજદ્વારી કસોટી છે.
સત્તા પરિવર્તન પછીનું બાંગ્લાદેશ
ઓગસ્ટની ઉથલપાથલ પછી બાંગ્લાદેશમાં જે વચગાળાની સરકાર બની છે, તેની સામે દેશની અર્થવ્યવસ્થાને પાટા પર લાવવાની સાથે સાથે રાજકીય સ્થિરતા પુનઃસ્થાપિત કરવી એ એક કઠિન પડકાર છે. શેખ હસીનાના સમર્થકો અને તેમના વિરોધીઓ વચ્ચેની ખાઈ વધુ ઊંડી થઈ ગઈ છે. આવી સ્થિતિમાં તેમની વાપસીનો કોઈપણ પ્રયાસ દેશમાં વધુ ધ્રુવીકરણ પેદા કરી શકે છે.
શેખ હસીનાના આશરે 15 વર્ષના કાર્યકાળ પર પણ આ ચર્ચા દરમિયાન સવાલો ઉઠી રહ્યા છે. તેમના ટીકાકારો તેમના પર માનવાધિકારના ઉલ્લંઘન અને લોકશાહી સંસ્થાઓને નબળી પાડવાનો આરોપ લગાવે છે, જ્યારે તેમના સમર્થકો તેને રાજકીય કાવતરું ગણાવે છે. બાંગ્લાદેશના વિદેશ રાજ્યમંત્રીનું આ કહેવું કે સરકાર દરેક પ્રયાસ કરશે, વાસ્તવમાં એ પણ દર્શાવે છે કે સરકાર હાલમાં ‘જવાબદારી’ના મુદ્દાને સૌથી ઉપર રાખી રહી છે.
શું શેખ હસીના પાછા ફરશે?
રાજકીય વિશ્લેષકો માને છે કે શેખ હસીનાની વાપસીની શક્યતા હાલમાં ઘણી ઓછી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં આવા મામલાઓ ઘણીવાર વર્ષો સુધી ખેંચાય છે. ભારત માટે શેખ હસીના એક એવી હસ્તી છે જેની સાથે તેમના દાયકાઓ જૂના સંબંધો રહ્યા છે, તેથી તેમને પાછા મોકલવા એ ભારત માટે પણ એક સંવેદનશીલ નિર્ણય હશે.
અંતમાં, એ કહેવું ખોટું નહીં હોય કે બાંગ્લાદેશ સરકારનું આ નિવેદન ઘરેલું રાજકારણમાં પોતાની પકડ મજબૂત કરવાની એક રણનીતિ છે. જનતાને એ બતાવવું જરૂરી છે કે જે લોકો સત્તામાં હતા અને તેમના પર ભ્રષ્ટાચાર કે દમનના ગંભીર આરોપો છે, તેઓ કાયદાના દાયરાની બહાર નથી. શેખ હસીનાની વાપસીનો મુદ્દો અત્યારે વધુ ગરમાશે, પરંતુ તેના પરિણામો શું આવશે, તે આવનારા સમયની રાજદ્વારી પરિસ્થિતિઓ પર જ નિર્ભર રહેશે. હાલમાં, શેખ હસીનાનો મામલો આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર બાંગ્લાદેશની નવી સરકારની શાખ અને તેની ન્યાય પ્રણાલીની નિષ્પક્ષતાને માપવાનો એક મોટો માપદંડ બની ચૂક્યો છે.
