ઓસ્ટ્રેલિયા બાદ હવે ભારતનો વારો: શું તમારા બાળકનું સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ બંધ થઈ જશે? જાણો સરકારનો નવો પ્લાન
આજે ૧૮ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૨૬ ના રોજ નવી દિલ્હીથી મળતા અહેવાલો મુજબ, ભારત સરકાર ટૂંક સમયમાં માહિતી ટેકનોલોજી નિયમો, ૨૦૨૧ માં મોટા સુધારા કરવા જઈ રહી છે. ઓસ્ટ્રેલિયા અને ફ્રાન્સ જેવા વિકસિત દેશોએ બાળકોના માનસિક સ્વાસ્થ્યને બચાવવા માટે જે રીતે સોશિયલ મીડિયા પર વય-આધારિત પ્રતિબંધો લાદ્યા છે, તેવું જ મોડેલ હવે ભારતમાં પણ લાગુ થઈ શકે છે.
આઈટી મંત્રી અશ્વિની વૈષ્ણવની પુષ્ટિ
કેન્દ્રીય આઈટી મંત્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે તાજેતરમાં જણાવ્યું હતું કે, સરકાર સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ સાથે આ બાબતે સઘન ચર્ચા કરી રહી છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન (DPDP) એક્ટ હેઠળ બાળકોના ડેટાની સુરક્ષા પ્રાથમિકતા છે. સરકારનો ઉદ્દેશ્ય બાળકોને ડીપફેક, સાયબર ધમકી (Cyber Bullying) અને અશ્લીલ સામગ્રીથી દૂર રાખવાનો છે.
શા માટે આ પ્રતિબંધ જરૂરી છે?
આર્થિક સર્વેક્ષણ ૨૦૨૫-૨૬ ના અહેવાલમાં ચેતવણી આપવામાં આવી હતી કે ભારતના યુવાનોમાં ‘સ્ક્રીન એડિક્શન’ એક મહામારીની જેમ ફેલાઈ રહ્યું છે. લાંબા સમય સુધી સોશિયલ મીડિયા પર રહેવાથી બાળકોની એકાગ્રતા ઘટી રહી છે અને તેઓ ડિપ્રેશન જેવી માનસિક બીમારીઓનો શિકાર બની રહ્યા છે. આ સર્વેક્ષણમાં ભલામણ કરવામાં આવી હતી કે ઓટો-પ્લે ફીચર અને ટાર્ગેટેડ જાહેરાતો પર બાળકો માટે પ્રતિબંધ હોવો જોઈએ.
ઓસ્ટ્રેલિયન મોડેલ શું છે?
ઓસ્ટ્રેલિયા વિશ્વનો પ્રથમ એવો દેશ છે જેણે કાયદો બનાવીને ૧૬ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ (જેમ કે ઇન્સ્ટાગ્રામ, ટિકટોક, ફેસબુક) ના ઉપયોગ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. જો કંપનીઓ આ નિયમનું પાલન ન કરે, તો તેમને કરોડો ડોલરનો દંડ ફટકારવાની જોગવાઈ છે. ભારત સરકાર પણ આ જ પ્રકારની કડક વય-ચકાસણી (Age Verification) સિસ્ટમ અમલમાં લાવવા માંગે છે.
અમલીકરણના પડકારો
જોકે, ભારતમાં આ પ્રતિબંધ લાગુ કરવો એટલો સરળ નથી. સાયબર નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે બાળકો વારંવાર નકલી જન્મતારીખ (Fake DOB) નો ઉપયોગ કરીને એકાઉન્ટ બનાવે છે. પ્લેટફોર્મ્સ પાસે એવી કોઈ મજબૂત મિકેનિઝમ નથી જે વાસ્તવિક સમયમાં વયની ખાતરી કરી શકે. ‘ઇન્ટરનેટ ફ્રીડમ ફાઉન્ડેશન’ મુજબ, જો સરકાર આ કાયદો લાવશે, તો તેનો અમલ કાગળ પર રહી શકે છે જો પાયાના સ્તરે ટેકનિકલ ફેરફારો કરવામાં ન આવે.
માતા-પિતાની જવાબદારી વધશે
નવા નિયમો મુજબ, જો ૧૬ થી ૧૮ વર્ષના કિશોરો સોશિયલ મીડિયા વાપરવા માંગતા હોય, તો તેમના માતા-પિતાની સત્તાવાર સંમતિ લેવી ફરજિયાત બની શકે છે. આનાથી સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓએ બાળકોના ડેટા એકત્રિત કરવાનું અને તેમને જાહેરાતો બતાવવાનું બંધ કરવું પડશે.
ભારત વિશ્વનું સૌથી મોટું સોશિયલ મીડિયા બજાર છે. જો ૧૬ વર્ષથી નીચેના લાખો યુઝર્સ પર પ્રતિબંધ આવશે, તો તે મેટા (Meta), એક્સ (X) અને યુટ્યુબ (YouTube) જેવી કંપનીઓ માટે મોટો આંચકો હશે. જોકે, ભવિષ્યની પેઢીના માનસિક સ્વાસ્થ્ય માટે સરકાર આ કડક નિર્ણય લેવા તરફ મક્કમ જણાતી હોય તેમ લાગે છે.
