આફત સામે અડીખમ ગુજરાત: ૨૪ કલાક કાર્યરત ‘સ્ટેટ ઈમરજન્સી ઓપરેશન સેન્ટર’ બન્યું નાગરિકોનું સુરક્ષા કવચ

તમારા મોબાઈલ પર આવતા આ મેસેજ પાછળ છે ૨૮૬ કરોડનું સિક્રેટ માળખું! ગુજરાત સરકારનું અદૃશ્ય સુરક્ષા કવચ!

આપત્તિ ક્યારેય કોઈને પૂછીને કે પૂર્વ સૂચના આપીને આવતી નથી. પરંતુ જ્યારે પણ વાવાઝોડું, અતિવૃષ્ટિ, પૂર કે ભૂકંપ જેવી કોઈ અણધારી આફત ગુજરાતના દરવાજે ટકોરા મારે છે, ત્યારે રાજ્યનું એક એવું તંત્ર તરત જ હરકતમાં આવી જાય છે જે ગણતરીની મિનિટોમાં આખા વહીવટી તંત્રને એકતાના તાંતણે બાંધી દે છે. આ તંત્ર રિયલ-ટાઇમ મોનિટરિંગ અને સમયસર ચેતવણીઓ દ્વારા લાખો લોકોના જીવ બચાવવા માટે દિવસ-રાત અવિરત કામે લાગી જાય છે. ગુજરાતના નાગરિકો માટેનું આ અદૃશ્ય પરંતુ અત્યંત શક્તિશાળી સુરક્ષા છત્ર એટલે ગાંધીનગર ખાતે આવેલું ‘સ્ટેટ ઈમરજન્સી ઓપરેશન સેન્ટર (SEOC)’.

ભૂકંપની હોનારતમાંથી મેળવેલો બોધપાઠ અને ટેકનોલોજીનો સંગમ

વર્ષ ૨૦૦૧માં કચ્છમાં આવેલા વિનાશક ભૂકંપે આખા ગુજરાતને ધ્રુજાવી દીધું હતું. એ કડવા અનુભવે રાજ્યને આપત્તિ વ્યવસ્થાપનનું એક ખૂબ જ મહત્વનું શિક્ષણ આપ્યું. ગુજરાત સરકારે આ અનુભવને ભૂલી જવાને બદલે તેમાંથી શીખીને, આધુનિક ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરી એક વિશ્વસ્તરીય ડિઝાસ્ટર મૅનેજમૅન્ટ માળખું ઊભું કર્યું.

આજે આ માળખાના કેન્દ્રબિંદુ સમાન SEOC માત્ર એક સાધારણ કંટ્રોલ રૂમ નથી, પરંતુ કોઈપણ કુદરતી કે માનવસર્જિત આપત્તિ વખતે રાજ્યનું ‘સેન્ટ્રલ કમાન્ડ એન્ડ કંટ્રોલ હબ’ બની રહે છે. અહીંથી સમગ્ર રાજ્યમાં થતી હિલચાલ પર સતત નજર રાખવામાં આવે છે અને ક્ષણભરનો પણ વિલંબ કર્યા વગર ત્વરિત નિર્ણયો લેવામાં આવે છે.

ક્રાંતિનો હરિયાળો નુસખો: મહેસાણાનું માઢી ગામ કેવી રીતે બન્યું દેશનું પ્લગ નર્સરી હબ

ગુજરાતમાં ભારે વરસાદનું રેડ એલર્ટ: વિદ્યાર્થીઓની સુરક્ષા માટે કાલે અનેક શાળાઓમાં રહેશે રજા

સીમલેસ કનેક્ટિવિટી: રાજ્યથી લઈને તાલુકા સ્તર સુધીનું મજબૂત નેટવર્ક

કોઈપણ ઈમરજન્સી સમયે છેવાડાના માનવી સુધી પહોંચવું સૌથી જરૂરી હોય છે. આ માટે ગુજરાતે એક એવું સુગ્રથિત નેટવર્ક તૈયાર કર્યું છે જે સીમલેસ (બીનરુકાવટ) સંકલન સાધે છે. હાલમાં SEOC હેઠળ:

• ૩૩ ડિસ્ટ્રીક્ટ ઈમરજન્સી ઓપરેશન સેન્ટર્સ (DEOCs)

• ૫ ઈમરજન્સી રિસ્પોન્સ સેન્ટર

• ૨૪૮ તાલુકા ઈમરજન્સી ઓપરેશન સેન્ટર

આ તમામ સેન્ટર્સ ‘સ્ટેટ વાઈડ એરિયા નેટવર્ક’ (GSWAN) કનેક્ટિવિટી દ્વારા એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે. રાહત કમિશનરશ્રીના માર્ગદર્શન અને રાહત નિયામકશ્રીના સંચાલન હેઠળ ૨૪x૭ કાર્યરત આ તંત્રને કારણે આપત્તિ આવે તે પહેલાંની પૂર્વ તૈયારીઓ અને આપત્તિ આવ્યા પછીનો ઝડપી પ્રતિસાદ આપવો શક્ય બને છે.

સંચાર વ્યવસ્થાના બહુવિધ માધ્યમો અને ‘સચેત પોર્ટલ’નો કમાલ

કોઈપણ મોટી આફત સમયે મોબાઇલ ટાવરો કે નેટવર્ક ઠપ્પ થઈ જવું એ સામાન્ય બાબત છે. પરંતુ SEOC એ દરેક પરિસ્થિતિ માટે વિકલ્પો તૈયાર રાખ્યા છે. સંચાર જાળવી રાખવા માટે જીસ્વાન હોટલાઈન, સેટેલાઈટ ફોન, લેન્ડલાઈન, ઈ-મેઈલ અને સોશિયલ મીડિયા તો છે જ, પણ સાથોસાથ ચોમાસા કે ભારે વાવાઝોડા જેવી પરિસ્થિતિમાં પોલીસ વાયરલેસ સેટ અને ‘હેમ રેડિયો’ (Ham Radio) જેવા પરંપરાગત પરંતુ અતિ-વિશ્વસનીય માધ્યમોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

આ ઉપરાંત નાગરિકોને અગાઉથી જ ચેતવણી આપવા માટે “સચેત પોર્ટલ” વિકસાવવામાં આવ્યું છે. આ અદ્યતન સુવિધા દ્વારા આફતવાળા વિસ્તારોમાં રહેતા નાગરિકોને સીધા તેમના મોબાઈલ પર મેસેજ મોકલવામાં આવે છે.

• ૨૮૬.૪ કરોડથી વધુ Mass SMS અત્યાર સુધીમાં નાગરિકોને મોકલીને સતર્ક કરવામાં આવ્યા છે.

• ૬ કરોડથી વધુ મોબાઈલ એપ યુઝર્સ અને ૫.૩ લાખથી વધુ વેબ બ્રાઉઝર એક્સેસ દ્વારા લોકો સુધી પળપળની માહિતી પહોંચાડવામાં આવે છે.

વિશિષ્ટ એજન્સીઓ સાથે રિયલ-ટાઇમ સંકલન

આપત્તિ અલગ-અલગ પ્રકારની હોઈ શકે છે અને દરેક સામે લડવા માટે અલગ નિષ્ણાતોની જરૂર પડે છે. SEOC આ બાબતને ખૂબ સારી રીતે સમજે છે, તેથી તે આફતના સ્વરૂપ પ્રમાણે સંબંધિત નિષ્ણાત એજન્સીઓ સાથે સતત સંપર્કમાં રહે છે:

પૂર પીડિતો માટે સરકારનો મોટો નિર્ણય! કૃષિ મંત્રી જીતુભાઈ વાઘાણી ગ્રાઉન્ડ ઝીરો પર, જુઓ શું કરી મોટી જાહેરાત?

ગુજરાત સરકારની મોટી જાહેરાત: ડામરને અલવિદા કહી નગરપાલિકાઓમાં બનાવાશે સિમેન્ટ કોંક્રીટના રસ્તા

• ભૂકંપ કે સિસ્મિક ગતિવિધિ: ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ સિસ્મોલોજીકલ રિસર્ચ (ISR)

• પૂર, વાવાઝોડું અને હવામાન: ભારત હવામાન વિભાગ (IMD), સિંચાઈ વિભાગ અને ISRO

• સુનામીની શક્યતા: IMD, INCOIS અને ISR

• દુષ્કાળ અને હીટવેવ: કૃષિ વિભાગ

• રોગચાળો: આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ વિભાગ

• કેમિકલ એક્સિડન્ટ અને આગ: DISH (ઔદ્યોગિક સલામતી વિભાગ), શ્રમ-રોજગાર વિભાગ અને ફાયર બ્રિગેડ.

ગ્રાઉન્ડ ઝીરો પર ગણતરીની મિનિટોમાં રેસ્ક્યુ: NDRF અને SDRF ની તૈનાતી

માત્ર કંટ્રોલ રૂમમાં બેસીને આદેશ આપવાથી જીવ બચી શકતા નથી, ગ્રાઉન્ડ પર પણ ટીમ સુસજ્જ હોવી જરૂરી છે. કોઈપણ કટોકટીમાં ત્વરિત બચાવ કામગીરી હાથ ધરી શકાય તે માટે રાજ્યમાં NDRF ની ૧૭ ટીમો અને SDRF ની ૩૨ ટીમો હંમેશા સ્ટેન્ડબાય અને સુસજ્જ મોડમાં રાખવામાં આવે છે. જો પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર બને, તો સેના (Army), વાયુસેના (Air Force) અને નૌકાસેના (Navy) ની મદદ પણ ત્વરિત મેળવી લેવાય તેવી વ્યવસ્થા ગોઠવવામાં આવી છે.

નાગરિકો માટે ૨૪x૭ કાર્યરત ટોલ-ફ્રી હેલ્પલાઈન નંબરો

જો કોઈ નાગરિક મુશ્કેલીમાં મુકાય કે તેને મદદની જરૂર હોય, તો તે કોઈપણ સમયે આ હેલ્પલાઈન નંબરો પર સંપર્ક કરીને ત્વરિત સહાય મેળવી શકે છે:

• રાજ્ય કક્ષાએ (State Level): 51900 અને 1070

• જિલ્લા કક્ષાએ (District Level): 1077