સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝમાં ‘ઈધર ગડ્ડા, ઉધર ખાઈ’: અમેરિકા અને ઈરાનની જિદમાં કોણ ખોલશે રસ્તો?
ઈસ્લામાબાદમાં યોજાયેલી શાંતિ વાર્તા નિષ્ફળ ગયા બાદ અમેરિકાએ સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝને સંપૂર્ણપણે બ્લોક કરવાની જાહેરાત કરી દીધી છે. અમેરિકાએ ઓમાનની ખાડીમાં પોતાની સબમરીન અને યુદ્ધ જહાજો તૈનાત કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનું વલણ સ્પષ્ટ છે: તેઓ કોઈપણ સંજોગોમાં ઈરાનને આ રસ્તા પરથી કમાણી કરવા દેવા માંગતા નથી. અત્યાર સુધી ઈરાન આ માર્ગ પરથી પસાર થતા જહાજો પાસેથી ‘ટોલ ટેક્સ’ વસૂલીને તેમને રસ્તો આપતું હતું, પરંતુ હવે અમેરિકાએ આ આખી વ્યવસ્થાને જ તોડી પાડવાની તૈયારી કરી લીધી છે.
સંપૂર્ણ નાકાબંધી: જહાજો માટે કોઈ રસ્તો બાકી નથી
અમેરિકાના આ કડક નિર્ણયથી હોર્મુઝમાં સંપૂર્ણ નાકાબંધી થઈ ગઈ છે. છેલ્લા 45 દિવસથી આ રસ્તો આંશિક રીતે બંધ હતો, પણ હવે સ્થિતિ વધુ વણસી છે. ઈરાન અત્યાર સુધી માત્ર એ જ દેશોના જહાજોને જવા દેતું હતું જે તેની સાથે વાતચીત કરે અને ટોલ ચૂકવે. પરિણામે, 650થી વધુ માલવાહક જહાજો પહેલેથી જ ત્યાં અટવાયેલા છે. હવે અમેરિકાએ જાહેરાત કરી છે કે હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા કોઈપણ જહાજને તેઓ નિશાન બનાવશે. આનો અર્થ એ થયો કે જહાજો માટે હવે ‘ઈધર ગડ્ડા, ઉધર ખાઈ’ જેવી સ્થિતિ છે.
શાંતિની કવાયત: કોણ કરાવશે સમાધાન?
ઈસ્લામાબાદમાં અમેરિકાના ઉપરાષ્ટ્રપતિ જેડી વેન્સ અને ઈરાની પ્રતિનિધિઓ વચ્ચેની વાતચીત કોઈ પણ પરિણામ વગર પૂરી થઈ. હવે સવાલ એ ઉઠે છે કે આ બંને કટ્ટર દુશ્મનોને એક ટેબલ પર કોણ લાવશે? અત્યારે ત્રણ સ્તરે આ રસ્તો ખોલવાના પ્રયાસો ચાલી રહ્યા છે:
1. રશિયાની ભૂમિકા (The Russian Intervention)
વ્લાદિમીર પુતિન આ વિવાદમાં સૌથી મોટા મધ્યસ્થી તરીકે ઉભરી શકે છે. પુતિને તાજેતરમાં ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પજેશકિયન સાથે ફોન પર વાત કરી છે. પુતિન અને ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ વચ્ચેના સંબંધો પણ જાણીતા છે. ઈરાન રશિયાનું અત્યંત નજીકનું સાથી હોવાથી, જો રશિયા આ ડીલમાં સીધું સામેલ થાય, તો બંને દેશો વચ્ચે સમજૂતી થવાની શક્યતા વધી જાય છે.
2. તુર્કીની બેકડોર ડિપ્લોમસી (Turkey’s Backdoor Channel)
તુર્કીએ પણ નવા છેડેથી વાતચીત શરૂ કરી છે. તુર્કીના વિદેશ મંત્રી હક્કાન ફિદાને પાકિસ્તાન સાથે સંપર્ક સાધ્યો છે. તુર્કી ઈચ્છે છે કે અમેરિકાએ જે પ્રસ્તાવ આપ્યો છે, તેનો ઈરાન સત્તાવાર જવાબ આપે જેથી કરીને બીજા તબક્કાની વાટાઘાટો શરૂ થઈ શકે. મધ્ય પૂર્વમાં તુર્કીનો પ્રભાવ આ માર્ગ ખોલવામાં મહત્વનો સાબિત થઈ શકે છે.
3. ઈઝરાયેલ-લેબનાન સીધી વાતચીત (Israel-Lebanon Direct Talks)
એક ચોંકાવનારા અને આશાસ્પદ સમાચાર એ છે કે 1983 પછી પહેલીવાર ઈઝરાયેલ અને લેબનાન વચ્ચે સીધી વાતચીત થઈ રહી છે. વોશિંગ્ટનમાં લેબનાનની દૂત નાદા મોઆદે ઈઝરાયેલી રાજદૂત સાથે ફોન પર ચર્ચા કરી છે. જો આ બે દેશો વચ્ચે કોઈ સફળ સમજૂતી થઈ જાય, તો તેની સકારાત્મક અસર ઈરાન અને અમેરિકાના સંબંધો પર પણ પડશે, કારણ કે મધ્ય પૂર્વના મોટાભાગના સંઘર્ષો એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે.
શા માટે આ રસ્તો ખુલવો જરૂરી છે?
સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ એ વિશ્વના તેલ વેપારની જીવાદોરી છે. જો આ રસ્તો લાંબો સમય બંધ રહેશે, તો વિશ્વભરમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ આસમાને પહોંચશે અને મોંઘવારી બેકાબૂ બની જશે. 650 જહાજોમાં રહેલો અબજો ડોલરનો સામાન બગડી રહ્યો છે અથવા મોડો પડી રહ્યો છે, જે વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે મોટો ફટકો છે.
