મોંઘવારીનો નવો વિસ્ફોટ: દેશભરમાં ખાંડના ભાવ બેકાબૂ, સરકારના તમામ પ્રયાસો છતાં છૂટક બજારમાં ભાવ ₹૬૦ને પાર
ભારતમાં મોંઘવારીનો ગ્રાફ સતત ઊંચે જઈ રહ્યો છે અને હવે સામાન્ય માણસનું રસોડું મોંઘવારીની આગમાં વધુ હોમાઈ રહ્યું છે. જીવનજરૂરી ચીજવસ્તુઓના ભાવમાં થઈ રહેલા વધારા વચ્ચે હવે ખાંડના ભાવમાં પણ ભારે ઉછાળો જોવા મળ્યો છે. કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા મોંઘવારી પર કાબૂ મેળવવા માટે એક પછી એક અનેક સખત પગલાં લેવામાં આવ્યા હોવા છતાં, છૂટક બજારમાં ખાંડના ભાવ નિયંત્રણ બહાર થઈ રહ્યા છે. ગ્રાહક બાબતોના મંત્રાલયના તાજેતરના આંકડા અનુસાર, દેશભરમાં ખાંડનો સરેરાશ છૂટક ભાવ ₹૬૪.૨૪ પ્રતિ કિલોગ્રામ સુધી પહોંચી ગયો છે.
ગયા વર્ષની સરખામણીએ ખાંડના ભાવમાં લગભગ ૩૯ ટકાનો જંગી વધારો નોંધાયો છે. મોંઘવારીનો આ મોટો ઝટકો માત્ર મધ્યમ વર્ગને જ નહીં પરંતુ ગરીબ પરિવારના બજેટને પણ ખોરવી રહ્યો છે. ચા, મિઠાઈથી લઈને રોજિંદા ખોરાકમાં વપરાતી ખાંડ હવે ગરીબોની પહોંચથી દૂર થઈ રહી હોય તેવું ચિત્ર ઊભું થયું છે.
સ્થાનિક બજારોની સ્થિતિ: મેટ્રો શહેરોમાં ખાંડનો તાજો ભાવ
દેશના અગ્રણી શહેરોમાં ખાંડના દરોમાં દૈનિક ધોરણે વધારો થઈ રહ્યો છે. મંત્રાલયના આંકડા મુજબ, દેશમાં ખાંડનો મહત્તમ છૂટક ભાવ ₹૭૪ પ્રતિ કિલો સુધી નોંધાયો છે, જ્યારે ન્યૂનતમ ભાવ ₹૪૦ પ્રતિ કિલો છે.
- દિલ્હી: દેશની રાજધાનીમાં છૂટક બજારમાં ખાંડ ₹૬૨ પ્રતિ કિલોના ભાવે વેચાઈ રહી છે.
- મુંબઈ: દેશની આર્થિક રાજધાની મુંબઈમાં ખાંડનો ભાવ ₹૬૬ પ્રતિ કિલો સુધી પહોંચ્યો છે.
- ચેન્નાઈ: દક્ષિણ ભારતના આ મુખ્ય શહેરમાં ખાંડ ₹૬૩ પ્રતિ કિલોના ભાવે ઉપલબ્ધ છે.
- રાંચી: ઝારખંડની રાજધાની રાંચીમાં પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર છે, જ્યાં ખાંડ ₹૬૮ પ્રતિ કિલોના ભાવે વેચાઈ રહી છે.
માત્ર એક અઠવાડિયા પહેલા ખાંડનો સરેરાશ દરો ₹૬૩.૧૨ પ્રતિ કિલો હતો, જેમાં અઠવાડિયા દરમિયાન ૧.૭૭ ટકાનો વધારો થયો છે. જો પાછલા એક મહિનાની વાત કરીએ તો ખાંડના ભાવમાં ૩૦ ટકા અને ગયા વર્ષના સમાન સમયગાળાની સરખામણીએ ૩૮.૬૩ ટકાનો તોતિંગ વધારો થયો છે.
જથ્થાબંધ બજારની પરિસ્થિતિ અને ભાવનું તફાવત
છૂટક બજારની સાથે સાથે જથ્થાબંધ (વ્હોલસેલ) બજારમાં પણ સ્થિતિ કાઈ ખાસ અલગ નથી. જથ્થાબંધ બજારમાં ખાંડનો ભાવ હાલમાં ₹૫૯.૭૩ પ્રતિ કિલોગ્રામ પર મજબૂત સ્થિતિમાં છે. એક સપ્તાહ પહેલા આ દર ₹૫૮.૬૬ પ્રતિ કિલો હતો. જથ્થાબંધ દરોમાં પણ પાછલા એક મહિનામાં ૩૧ ટકા અને વાર્ષિક ધોરણે ૩૮.૬૩ ટકાનો વધારો જોવા મળ્યો છે.
સામાન્ય આર્થિક સમીક્ષા મુજબ, મિલ સ્તર અને જથ્થાબંધ બજાર વચ્ચે ₹૨ થી ₹૩ નો તફાવત હોય છે, જ્યારે મિલ અને છૂટક બજાર વચ્ચે ₹૭ થી ₹૮ નો તફાવત સામાન્ય ગણાય છે. પરંતુ વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં જથ્થાબંધ અને છૂટક બજાર વચ્ચેનો આ તફાવત અતિશય વધી ગયો છે. આ વધારાના કારણે ગ્રાહકો સુધી પહોંચતી ખાંડના ભાવ ખુબ ઊંચા થઈ જાય છે અને સરકારના નિર્ણયની સીધી અસર ગ્રાહકો સુધી પહોંચી શકતી નથી.
સરકારી પગલાં છતાં કેમ નથી ઘટી રહ્યા ભાવ?
ખાંડની કિંમતોને અંકુશમાં લેવા માટે કેન્દ્ર સરકારે અનેક કડક પગલાં લીધાં છે. સરકાર દ્વારા ૧૦ લાખ ટન કાચી ખાંડના ડ્યુટી-ફ્રી (કરમુક્ત) આયાતને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી, જેના કારણે મિલ સ્તરે ખાંડના ભાવમાં ૨૦ ટકા સુધીનો ઘટાડો નોંધાયો હતો.
આ ઉપરાંત, સરકારે નીચે મુજબના અન્ય મહત્વના પગલાં પણ ભર્યા હતા:
૧. નિકાસ પર પ્રતિબંધ: દેશમાં ખાંડની પૂરતી ઉપલબ્ધતા જાળવી રાખવા માટે સરકારે ખાંડની વિદેશ નિકાસ પર સંપૂર્ણ બ્રેક લગાવી દીધી છે.
૨. સ્ટોક લિમિટના કડક નિયમો: વેપારીઓ, ડીલરો અને મોટા જથ્થાબંધ ગ્રાહકો માટે ખાંડના સંગ્રહ કરવા પર ચોક્કસ મર્યાદા (Stock Limit) લાદવામાં આવી છે જેથી કાળોબજાર અને સંગ્રહખોરી રોકી શકાય.
આ તમામ કડક નિર્ણયો છતાં, બજારના મધ્યસ્થીઓ અને સપ્લાય ચેઈનની ખામીઓના કારણે મિલ સ્તરે ઘટેલા ભાવનો લાભ સામાન્ય ગ્રાહકો સુધી પહોંચી રહ્યો નથી.
ભાવવધારા પાછળના મુખ્ય કારણો અને પડકારો
ખાંડના ભાવમાં અચાનક આવેલા આ ઉછાળા પાછળ માત્ર એક જ કારણ નથી, પરંતુ અનેક આંતરિક અને બાહ્ય પરિબળો જવાબદાર છે:
- હવામાન અને શેરડીના ઉત્પાદનમાં ઘટાડો: આ વર્ષે અનિયમિત વરસાદ અને વાતાવરણના ફેરફારોને કારણે મુખ્ય શેરડી ઉત્પાદક રાજ્યો જેવા કે મહારાષ્ટ્ર અને કર્ણાટકમાં શેરડીના ઉત્પાદન પર વિપરીત અસર પડી છે.
- એથેનોલ ઉત્પાદન તરફ ડાયવર્ઝન: હરિયાળા બળતણ (Green Fuel) ને પ્રોત્સાહન આપવા માટે સરકારી નીતિ હેઠળ શેરડીના રસનો એક મોટો હિસ્સો એથેનોલ બનાવવામાં વપરાઈ રહ્યો છે, જેનાથી ખાંડના ઉત્પાદનમાં ઘટ પડી છે.
- પરિવહન ખર્ચમાં વધારો: ડીઝલના ઊંચા દરો અને લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચ વધવાને કારણે એક રાજ્યમાંથી બીજા રાજ્યમાં ખાંડ પહોંચાડવાનો ખર્ચ વધી ગયો છે.
- વેપારીઓની નફાખોરી: જથ્થાબંધ અને છૂટક બજાર વચ્ચે વધતી જતી માર્જિન પણ ગ્રાહકો માટે ખાંડ મોંઘી કરી રહી છે.
સામાન્ય માણસના બજેટ પર અસર અને આગામી રાહતની આશા
ખાંડ એ દરેક ભારતીય ઘરની પ્રાથમિક જરૂરિયાત છે. દૈનિક ઉપયોગથી લઈને તહેવારોના સમયમાં મિઠાઈઓ બનાવવા સુધી ખાંડ અનિવાર્ય છે. ખાંડના દરો ₹૬૦ થી ₹૭૦ ની વચ્ચે પહોંચી જતાં મધ્યમ અને ગરીબ વર્ગના માસિક બજેટ ખોરવાઈ ગયા છે. આ સિવાય, બેકરી ઉદ્યોગ, મિઠાઈના વેપારીઓ અને નાના હોટેલ-કેફે સંચાલકોને પણ વધતા ભાવને કારણે પોતાના ઉત્પાદનોના ભાવ વધારવાની ફરજ પડી રહી છે, જેની અંતિમ અસર પણ ગ્રાહકો પર જ પડી રહી છે.
નિષ્ણાતોના મતે, જ્યાં સુધી દેશમાં નવી શેરડીની પિલાણની સીઝન શરૂ નહીં થાય અને આયાત કરાયેલી ખાંડ સ્થાનિક છૂટક બજારોમાં મોટા પ્રમાણમાં ઉપલબ્ધ નહીં થાય, ત્યાં સુધી ભાવમાં તાત્કાલિક મોટો ઘટાડો થવાની શક્યતા ઓછી છે. હવે જોવાનું એ રહે છે કે સરકાર છૂટક બજારમાં થઈ રહેલી નફાખોરીને અટકાવવા અને ગ્રાહકોને સીધી રાહત આપવા માટે આગામી દિવસોમાં અન્ય કેવા કડક પગલાં ભરે છે.
