દિવાળી પહેલાં ફટાકડા પર સુપ્રીમ કોર્ટનો મોટો નિર્ણય, સંપૂર્ણ બૅન નહીં તો 24 કલાક છૂટ પણ નહીં
દિવાળી નજીક આવતાં જ ફટાકડાના ઉપયોગ અને તેનાથી થતા વાયુ તથા ધ્વનિ પ્રદૂષણને લઈને ચાલી રહેલી ચર્ચા વચ્ચે સુપ્રીમ કોર્ટે બુધવારે મહત્વપૂર્ણ વલણ સ્પષ્ટ કર્યું છે. સુપ્રીમ કોર્ટે ફટાકડા પર દેશવ્યાપી સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવાની દિશામાં જવાનો ઇનકાર કર્યો છે, પરંતુ સાથે જ ફટાકડા ફોડવા માટે 24 કલાકની સંપૂર્ણ છૂટ આપવાની વાતને પણ નકારી છે. અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તહેવારની પરંપરા અને લોકોની લાગણીઓનું ધ્યાન રાખવાની સાથે બાળકો, વૃદ્ધો અને બીમાર લોકોના સ્વાસ્થ્યનું રક્ષણ પણ જરૂરી છે.
આ સમગ્ર મામલામાં હવે ધ્યાન ફટાકડાના પ્રકાર, તેના ઉપયોગના સમય અને પ્રદૂષણના વૈજ્ઞાનિક મૂલ્યાંકન પર કેન્દ્રિત થયું છે. સુપ્રીમ કોર્ટે હાલ ચોક્કસ પ્રકારના નવી પેઢીના ગ્રીન ફટાકડાને નિર્ધારિત શરતો હેઠળ મંજૂરી આપવાનો માર્ગ ખુલ્લો રાખ્યો છે. બીજી તરફ, બેરિયમ ધરાવતા ગ્રીન ફટાકડાઓ અંગે અંતિમ નિર્ણય હજુ લેવામાં આવ્યો નથી. આ મુદ્દે કેન્દ્ર સરકાર અને નિષ્ણાત સંસ્થાઓને વધુ પરીક્ષણ કરવા માટે સમય આપવામાં આવ્યો છે અને આગામી સુનાવણી 15 ઓક્ટોબરે થશે.
સુપ્રીમ કોર્ટે શું કહ્યું?
બુધવારની સુનાવણી દરમિયાન જસ્ટિસ એમ.એમ. સુંદરેશ અને જસ્ટિસ પી.બી. વરાલેની ખંડપીઠે ફટાકડાના ઉપયોગ અંગે સંતુલિત અભિગમની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. અદાલતે કહ્યું કે તે ન તો ફટાકડા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકશે અને ન તો સમગ્ર દિવસ દરમિયાન કોઈ નિયંત્રણ વિના ફટાકડા ફોડવાની મંજૂરી આપશે.
અદાલતના અવલોકનનો મુખ્ય મુદ્દો એ હતો કે સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ લોકોની લાગણીઓ સાથે જોડાયેલો પ્રશ્ન ઊભો કરી શકે છે, જ્યારે 24 કલાક સુધી ફટાકડા ફોડવાની છૂટથી ખાસ કરીને બાળકો, વૃદ્ધો અને બીમાર લોકો પર પ્રદૂષણની ગંભીર અસર પડી શકે છે. તેથી ફટાકડા કયા પ્રકારના હશે અને કયા સમયગાળા દરમિયાન તેનો ઉપયોગ થઈ શકશે, તે અંગે નિયમો બનાવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.
સરળ ભાષામાં કહીએ તો, આ વખતે સુપ્રીમ કોર્ટનો અભિગમ ‘બધું બંધ’ અથવા ‘બધું ખુલ્લું’ એવો નથી. તેના બદલે નિયંત્રિત ઉપયોગ અને વૈજ્ઞાનિક ધોરણો આધારિત વ્યવસ્થા તરફ આગળ વધવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે.
ત્રણ સગીર બાળકોની અરજીથી શરૂ થયો હતો મામલો
ફટાકડાના પ્રદૂષણનો આ કાનૂની મામલો નવો નથી. ‘અર્જુન ગોપાલ વિરુદ્ધ ભારત સરકાર’ કેસમાં ત્રણ સગીર બાળકો દ્વારા ફટાકડાના કારણે થતી હવા અને આરોગ્ય સંબંધિત સમસ્યાઓને લઈને અદાલતનો દરવાજો ખખડાવવામાં આવ્યો હતો.
અરજદારોએ ખાસ કરીને બાળકો અને વૃદ્ધોના સ્વાસ્થ્ય પર ફટાકડાના ધુમાડા તથા પ્રદૂષણની અસરનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો. ત્યારથી આ કેસમાં ફટાકડાના ઉત્પાદન, તેમાં વપરાતા રસાયણો, અવાજનું સ્તર અને ફટાકડા ફોડવાના સમય જેવા અનેક મુદ્દાઓ પર સુપ્રીમ કોર્ટમાં ચર્ચા થતી રહી છે. હાલની સુનાવણી પણ આ જ લાંબા સમયથી ચાલી રહેલી કાનૂની પ્રક્રિયાનો એક ભાગ છે.
હવે નવી પેઢીના ‘લૂમવાળા’ ગ્રીન ફટાકડા શું છે?
હાલની સુનાવણીમાં સૌથી વધુ ચર્ચામાં રહેલા મુદ્દાઓમાંથી એક છે નવી પેઢીના ‘જોઇન્ટ ગ્રીન ક્રેકર્સ’ અથવા લૂમવાળા ફટાકડા. સામાન્ય રીતે લૂમ અથવા લડીમાં એક સાથે જોડાયેલા અનેક ફટાકડા હોય છે, જે એક પછી એક ફૂટે છે.
આ પ્રકારના ફટાકડાને લઈને અગાઉથી નિયંત્રણો હતા. પરંતુ કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા નિષ્ણાત સંસ્થાઓ સાથે ચર્ચા કર્યા બાદ નવી પેઢીના ચોક્કસ લૂમવાળા ફટાકડાઓ માટે કેટલીક શરતો સાથે ઉપયોગની ભલામણ કરવામાં આવી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે હાલ આ ચોક્કસ શ્રેણીના ફટાકડાઓને શરતો સાથે મંજૂરી આપવાના અભિગમને સ્વીકાર્યો છે. જોકે તેનો અર્થ એવો નથી કે બજારમાં ઉપલબ્ધ દરેક લૂમ અથવા લડીને મંજૂરી મળી ગઈ છે. માત્ર નિર્ધારિત માપદંડ અને શરતો પૂર્ણ કરતા ફટાકડાઓ જ આ છૂટ હેઠળ આવી શકે છે.
ફટાકડાની સંખ્યા અને કદ પર પણ નિયંત્રણ રહેશે
નવી પેઢીના લૂમવાળા ફટાકડાઓને લઈને નિષ્ણાતોએ કેટલીક મહત્વપૂર્ણ શરતો સૂચવી છે. તેમાં એક લૂમમાં કેટલા શેલ હશે, દરેક શેલનું કદ કેટલું હશે અને એક ફટાકડો ફૂટ્યા બાદ બીજા ફટાકડા વચ્ચે કેટલો સમયગાળો રહેશે—આ બાબતોનો સમાવેશ થાય છે.
આનો હેતુ માત્ર ફટાકડાની સંખ્યા ઘટાડવાનો નથી, પરંતુ એકસાથે થતું ઉત્સર્જન અને અવાજ નિયંત્રિત કરવાનો પણ છે.
કેન્દ્ર સરકાર તરફથી સુપ્રીમ કોર્ટને જણાવાયું હતું કે નિષ્ણાતોના મૂલ્યાંકન મુજબ નવી પેઢીના કેટલાક સંયુક્ત ફટાકડાઓનો અવાજ પરંપરાગત લૂમની સરખામણીએ ઓછો હોઈ શકે છે. સુનાવણીમાં 125 ડેસિબલથી નીચેના અવાજ સ્તરનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. પરંપરાગત ફટાકડાઓના અવાજ અંગે પણ અદાલત સમક્ષ તુલનાત્મક માહિતી રજૂ કરવામાં આવી હતી.
2018માં બેરિયમ અંગે સુપ્રીમ કોર્ટે શું કહ્યું હતું?
ફટાકડાના વિવાદમાં ‘બેરિયમ’ એક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો છે. વર્ષ 2018માં સુપ્રીમ કોર્ટે ફટાકડામાં બેરિયમ સોલ્ટના ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. આ નિર્ણય બાદ ગ્રીન ફટાકડાની વિચારધારાને આગળ વધારવામાં આવી હતી.
બેરિયમનો ઉપયોગ ફટાકડામાં ખાસ કરીને રંગ અને દહનની અસર માટે થતો હોવાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે. જોકે તેની પર્યાવરણીય અને આરોગ્ય સંબંધિત અસરને ધ્યાનમાં રાખીને તેના ઉપયોગ અંગે લાંબા સમયથી કાનૂની અને વૈજ્ઞાનિક ચર્ચા ચાલી રહી છે.
હવે ફરી એક વખત બેરિયમ ધરાવતા કેટલાક ગ્રીન ફટાકડા ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યા છે. જોકે હાલ આ અંગે અંતિમ મંજૂરી મળી નથી.
બેરિયમવાળા ગ્રીન ફટાકડાનો નિર્ણય હજુ બાકી
કેન્દ્ર સરકાર અને નિષ્ણાત સંસ્થાઓએ બેરિયમ ધરાવતા નવી પેઢીના ગ્રીન ફટાકડાઓ અંગે વધુ પરીક્ષણ કરવાની જરૂરિયાત દર્શાવી છે. ખાસ કરીને લેબોરેટરીમાં મળેલા પરિણામો અને વાસ્તવિક ખુલ્લી જગ્યામાં ફટાકડા ફોડ્યા બાદ હવામાં થતી અસર વચ્ચેનો તફાવત સમજવા માટે આ પરીક્ષણ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યું છે.
અહેવાલ મુજબ CSIR-NEERI દ્વારા કરવામાં આવેલા નિયંત્રિત લેબોરેટરી પરીક્ષણોમાં બેરિયમ ધરાવતા નવી પેઢીના ગ્રીન ફટાકડાઓમાં PM10 ઉત્સર્જનમાં આશરે 45થી 60 ટકા ઘટાડો જોવા મળ્યો હોવાનો કેન્દ્ર તરફથી દાવો કરવામાં આવ્યો હતો. જોકે વાસ્તવિક પરિસ્થિતિમાં તેની અસર જાણવા માટે ખુલ્લા મેદાનમાં પરીક્ષણ કરવાની જરૂરિયાત દર્શાવવામાં આવી હતી.
આ માટે દિલ્હી, ભોપાલ, કોલકાતા અને ચેન્નાઈમાં પરીક્ષણ કરવાની પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં આવી રહી છે. આ પરીક્ષણોના પરિણામો બાદ બેરિયમવાળા ફટાકડાઓ અંગે વધુ સ્પષ્ટતા થઈ શકે છે.
15 ઓક્ટોબરે ફરી થશે મહત્વપૂર્ણ સુનાવણી
કેન્દ્ર સરકારે આ ખુલ્લા મેદાનના પરીક્ષણોના પરિણામો રજૂ કરવા માટે 15 ઓક્ટોબર સુધીનો સમય માંગ્યો હતો. સુપ્રીમ કોર્ટે આ સમય આપ્યો છે અને હવે આ મામલે આગામી મહત્વપૂર્ણ સુનાવણી 15 ઓક્ટોબરે થશે.
એટલે હાલમાં બેરિયમ ધરાવતા ગ્રીન ફટાકડાઓ અંગે અંતિમ સ્થિતિ આવી ગઈ છે એવું માનવું યોગ્ય નથી. આ મામલે વૈજ્ઞાનિક પરીક્ષણોના પરિણામો અને નિષ્ણાતોના અભિપ્રાય બાદ આગળની દિશા નક્કી થઈ શકે છે.
અરજદારોએ નિયમોના અમલ પર સવાલ ઉઠાવ્યા
સુનાવણી દરમિયાન અરજદાર પક્ષે માત્ર ફટાકડાના પ્રકારનો જ મુદ્દો ઉઠાવ્યો નહોતો, પરંતુ અગાઉ નક્કી કરવામાં આવેલા નિયમોનો જમીની સ્તરે કેટલો અમલ થાય છે તે અંગે પણ સવાલો કર્યા હતા.
અરજદાર પક્ષ તરફથી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે દિવાળીના સમયગાળા દરમિયાન ફટાકડાના ધુમાડા ઉપરાંત પરાળી સળગાવવાથી પણ હવાની ગુણવત્તા ખરાબ થઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં માત્ર કાગળ પર સમયમર્યાદા નક્કી કરવાથી સમસ્યાનો સંપૂર્ણ ઉકેલ નહીં આવે અને નિયમોના અમલ માટે અસરકારક વ્યવસ્થા પણ જરૂરી છે.
આ મુદ્દો મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે ફટાકડાના ઉપયોગ અંગે નિયમો બનાવ્યા બાદ તેમની ઓળખ, વેચાણ અને વપરાશ પર નજર રાખવી પણ એટલી જ જરૂરી બને છે.
દિલ્હી-NCRનો મામલો અલગ કેમ છે?
સુપ્રીમ કોર્ટે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે દિલ્હી-NCR માટે ફટાકડા અંગેનો મુદ્દો અલગ કાર્યવાહી સાથે જોડાયેલો છે. દિલ્હી અને આસપાસના વિસ્તારોમાં વાયુ પ્રદૂષણનો પ્રશ્ન અગાઉથી જ ‘એમ.સી. મહેતા વિરુદ્ધ ભારત સરકાર’ સહિતની કાર્યવાહીમાં ચર્ચાતો રહ્યો છે.
આથી સમગ્ર દેશ માટેની હાલની કાર્યવાહી અને દિલ્હી-NCR માટેની વિશિષ્ટ કાર્યવાહી વચ્ચે કેટલીક બાબતો અલગ રીતે જોવામાં આવી રહી છે. અગાઉ દિલ્હી-NCRમાં ફટાકડાના વેચાણ અને ઉપયોગને લઈને સમય અને પ્રકાર સંબંધિત વિશેષ શરતો પણ નક્કી કરવામાં આવી હતી.
ફટાકડા બનાવનાર અને વેપારીઓ માટે પણ મહત્વનો નિર્ણય
આ મામલો માત્ર પર્યાવરણ અને સ્વાસ્થ્ય પૂરતો મર્યાદિત નથી. ફટાકડા બનાવતા ઉત્પાદકો, વેપારીઓ અને આ ઉદ્યોગ સાથે જોડાયેલા લોકો માટે પણ કોર્ટની કાર્યવાહી મહત્વ ધરાવે છે.
ફટાકડાના પ્રકાર અને મંજૂરી અંગેનો નિર્ણય દિવાળી પહેલાં સ્પષ્ટ થવો જરૂરી છે, કારણ કે ઉત્પાદનથી લઈને સપ્લાય અને વેચાણ સુધીની સમગ્ર પ્રક્રિયા અગાઉથી શરૂ થઈ જાય છે. ઉત્પાદકો અને વેપારીઓ તરફથી પણ કોર્ટ સમક્ષ આ મુદ્દાની તાત્કાલિકતા રજૂ કરવામાં આવી હતી.
સામાન્ય લોકો માટે હાલ શું સમજવું?
હાલની સુનાવણી બાદ સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે ફટાકડા અંગે ‘સંપૂર્ણ છૂટ’ મળી ગઈ છે એવું માનવું યોગ્ય નથી. તેવી જ રીતે દેશભરમાં તમામ પ્રકારના ફટાકડા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ લાગી ગયો છે એવું પણ નથી.
ચોક્કસ નવી પેઢીના ગ્રીન લૂમવાળા ફટાકડાઓને નિર્ધારિત શરતો હેઠળ મંજૂરી આપવાનો માર્ગ ખુલ્યો છે, પરંતુ તેના ઉપયોગ માટે નિયમો અને સમયમર્યાદા મહત્વપૂર્ણ રહેશે. બેરિયમ ધરાવતા ફટાકડાઓ અંગે અંતિમ સ્થિતિ 15 ઓક્ટોબરની કાર્યવાહી અને પરીક્ષણોના પરિણામો બાદ વધુ સ્પષ્ટ થઈ શકે છે.
દિવાળી પર શું બદલાઈ શકે?
સુપ્રીમ કોર્ટની હાલની કાર્યવાહીથી એટલું સ્પષ્ટ થાય છે કે આગામી દિવાળીમાં ફટાકડાના ઉપયોગ અંગે નિયમનનો આધાર ત્રણ બાબતો પર રહેશે—ફટાકડાનો પ્રકાર, તેની પર્યાવરણીય અસર અને ઉપયોગનો સમય.
અદાલતનો અભિગમ એવો છે કે એક તરફ તહેવાર સાથે જોડાયેલી લાગણીઓને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે અને બીજી તરફ પ્રદૂષણથી અસરગ્રસ્ત લોકોના હિતનું પણ રક્ષણ થાય. તેથી આગળના આદેશોમાં કયા ફટાકડા મંજૂર રહેશે, કયા ફટાકડાઓ પર પ્રતિબંધ રહેશે અને કયા સમય દરમિયાન તેનો ઉપયોગ કરી શકાશે તે બાબતો વધુ સ્પષ્ટ થવાની શક્યતા છે.
આ સમગ્ર મામલામાં વૈજ્ઞાનિક પરીક્ષણો પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવવાના છે. ખાસ કરીને બેરિયમવાળા ગ્રીન ફટાકડાઓ અંગે વાસ્તવિક પરિસ્થિતિમાં થતા ઉત્સર્જનના પરિણામો સામે આવ્યા બાદ કોર્ટ આગળનો નિર્ણય લઈ શકે છે.
15 ઓક્ટોબર પર રહેશે સૌની નજર
દિવાળી પહેલાં ફટાકડા અંગેની સુપ્રીમ કોર્ટની કાર્યવાહી હજુ પૂર્ણ થઈ નથી. નવી પેઢીના ચોક્કસ લૂમવાળા ગ્રીન ફટાકડાઓ માટે શરતી માર્ગ ખુલ્યો છે, પરંતુ બેરિયમના ઉપયોગ અંગેનો સવાલ હજુ યથાવત છે.
હવે 15 ઓક્ટોબરે રજૂ થનારા પરીક્ષણના અહેવાલો અને નિષ્ણાતોના અભિપ્રાય પર ખાસ નજર રહેશે. ત્યારબાદ ફટાકડાના કયા પ્રકારને કેટલી છૂટ મળશે અને કયા પ્રકારના ફટાકડાઓ પર પ્રતિબંધ ચાલુ રહેશે તેની વધુ સ્પષ્ટ તસવીર સામે આવી શકે છે.
અત્યારે સુપ્રીમ કોર્ટનો સંદેશ સ્પષ્ટ છે—ફટાકડાઓ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ નહીં, પરંતુ બેરોકટોક અને 24 કલાકના ઉપયોગની મંજૂરી પણ નહીં. તહેવારની ઉજવણી સાથે પર્યાવરણ અને લોકોના સ્વાસ્થ્ય વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનો પ્રયાસ આ સમગ્ર કાર્યવાહીનું મુખ્ય કેન્દ્ર બની રહ્યો છે.
