ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં ક્રાંતિકારી ફેરફારની તૈયારી: સુપ્રીમ કોર્ટે બાયોમેટ્રિક ઓળખ મુદ્દે કેન્દ્ર અને ચૂંટણી પંચ પાસે માંગ્યો જવાબ
ભારતીય લોકશાહીના પાયા સમાન ચૂંટણી પ્રક્રિયાને વધુ સચોટ અને ભ્રષ્ટાચાર મુક્ત બનાવવા માટે એક ઐતિહાસિક દિશામાં પગલું ભરવામાં આવ્યું છે. મતદાન પહેલાં મતદારોની બાયોમેટ્રિક અને ચહેરાની ઓળખ (Face Recognition) ફરજિયાત કરવાની માંગ કરતી જનહિત અરજી (PIL) પર સુપ્રીમ કોર્ટે ગંભીર નોંધ લીધી છે. આ મામલે સર્વોચ્ચ અદાલતે કેન્દ્ર સરકાર, ભારતીય ચૂંટણી પંચ અને તમામ રાજ્યોને નોટિસ પાઠવીને આગામી ચાર અઠવાડિયામાં તેમનો જવાબ રજૂ કરવા આદેશ આપ્યો છે.
શું છે સમગ્ર વિવાદ અને અરજીનો મુખ્ય હેતુ?
અશ્વિની ઉપાધ્યાય દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી આ અરજીમાં મુખ્યત્વે ચૂંટણીમાં થતી ગેરરીતિઓ જેવી કે બોગસ વોટિંગ, ડુપ્લિકેટ વોટિંગ (એક જ વ્યક્તિ દ્વારા અનેક જગ્યાએ મતદાન) અને અન્ય વ્યક્તિના નામે અપાતા મતોને રોકવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. અરજીમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે ૨૦ માર્ચ, ૨૦૨૬ ના રોજ અરજદારના ધ્યાને આવ્યું હતું કે ચૂંટણી પંચના અનેક પ્રયાસો છતાં, લાંચ રુશ્વત અને નકલી મતદાનની ઘટનાઓ અટકતી નથી. આનાથી સામાન્ય જનતાનો લોકશાહી પરથી વિશ્વાસ ડગમગવા લાગે છે. જો ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને બાયોમેટ્રિક વેરિફિકેશન કરવામાં આવે, તો ‘ઘોસ્ટ વોટિંગ’ (મૃત કે અસ્તિત્વમાં ન હોય તેવા મતદારો) ને સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરી શકાય તેમ છે.
સુપ્રીમ કોર્ટનું અવલોકન અને પડકારો
જસ્ટિસ સૂર્યકાંત અને મુખ્ય ન્યાયાધીશની ખંડપીઠે આ મામલે સુનાવણી દરમિયાન કેટલીક મહત્વપૂર્ણ બાબતો સ્પષ્ટ કરી હતી. જસ્ટિસ સૂર્યકાંતે ટકોર કરી હતી કે આ પ્રણાલી લાગુ કરવી એ જેટલું દેખાય છે એટલું સરળ નથી. આ માટે દેશના ચૂંટણી નિયમોમાં વ્યાપક અને આમૂલ ફેરફાર કરવા પડશે. આ ઉપરાંત, સમગ્ર દેશમાં બાયોમેટ્રિક મશીનો અને તેની ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સ્થાપવા માટે સરકાર પર મોટો આર્થિક બોજ (Financial Burden) પણ આવી શકે છે.
ચૂંટણી પંચ પાસે સત્તા તો છે, પરંતુ આટલી વિશાળ વસ્તી ધરાવતા દેશમાં દરેક પોલિંગ બૂથ પર આ ટેકનોલોજી પહોંચાડવી એ એક મોટો વ્યવસ્થાપક પડકાર છે. મુખ્ય ન્યાયાધીશે પણ સહમતી દર્શાવતા કહ્યું હતું કે, આગામી નજીકની ચૂંટણીઓમાં કદાચ આ શક્ય ન બને, પરંતુ ભવિષ્યની સંસદીય કે વિધાનસભા ચૂંટણીઓ માટે તેની યોગ્યતા ચકાસવી અત્યંત જરૂરી છે.
રાજ્યોનો સહયોગ અને બજેટની ભૂમિકા
સુનાવણી દરમિયાન અરજદારે દલીલ કરી હતી કે ચૂંટણી પંચ પાસે બંધારણીય સત્તાઓ તો છે જ, પરંતુ આ પ્રક્રિયાને સફળ બનાવવા માટે રાજ્યોનો સહયોગ અનિવાર્ય છે. સુપ્રીમ કોર્ટે પણ સ્વીકાર્યું કે જો રાજ્ય સરકારો સહકાર ન આપે અથવા કેન્દ્રીય નાણા મંત્રાલય આ માટે બજેટ ફાળવવામાં આનાકાની કરે, તો આ પ્રસ્તાવિત વ્યવસ્થા માત્ર કાગળ પર રહી શકે છે. જો આવી કોઈ પરિસ્થિતિ ઊભી થાય, તો કોર્ટે અરજદારને ફરીથી સંપર્ક કરવાની છૂટ આપી છે.
ચૂંટણીમાં લાલચ અને ગેરરીતિઓ પર લગામ
અરજીમાં એ વાત પર પણ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે કે હાલની પદ્ધતિમાં અનેક છટકબારીઓ છે, જેનો લાભ લઈને રાજકીય પક્ષો મતદારોને લાલચ આપીને અથવા ઓળખ છુપાવીને મતદાન કરાવતા હોય છે. બાયોમેટ્રિક સિસ્ટમ એક એવું સુરક્ષા કવચ પૂરું પાડશે જે ગેરરીતિ કરનારાઓ માટે અવરોધ (Deterrent) તરીકે કામ કરશે. જ્યારે વ્યક્તિની ઓળખ તેના ફિંગરપ્રિન્ટ કે ચહેરાની ઓળખ સાથે જોડાયેલી હશે, ત્યારે નકલી વોટિંગનો અવકાશ શૂન્ય થઈ જશે.
