ડિજિટલ અરેસ્ટ ઠગાઈ પર સુપ્રીમ કોર્ટનું મોટું એક્શન: દેશભરમાં એકસમાન નિયમો લાગુ કરવાનો આદેશ
સાયબર અપરાધો, ખાસ કરીને ઝડપથી વધી રહેલા ‘ડિજિટલ અરેસ્ટ’ ફ્રોડ પર સુપ્રીમ કોર્ટે કડક વલણ અપનાવ્યું છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું છે કે હવે આવા કેસોને પહોંચી વળવા માટે સમગ્ર દેશમાં એક સમાન સ્ટાન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસિજર (SOP) લાગુ કરવી અનિવાર્ય રહેશે. કોર્ટે નિર્દેશ આપ્યો છે કે આ વ્યવસ્થા 2 જાન્યુઆરી 2026 થી અમલમાં આવવી જોઈએ.
RBI, બેંકો અને ગૃહ મંત્રાલયને સ્પષ્ટ નિર્દેશ
સુપ્રીમ કોર્ટે ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI), તમામ બેંકો અને કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલય (MHA) ને મળીને એક નક્કર તંત્ર તૈયાર કરવા કહ્યું છે, જેનાથી સાયબર ઠગાઈનો ભોગ બનેલા લોકોને સમયસર બચાવી શકાય. અદાલતે કહ્યું કે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ ડિજિટલ અરેસ્ટ જેવા ફ્રોડનો શિકાર બને છે, ત્યારે તેના ખાતામાંથી થતા મોટા અને અસામાન્ય વ્યવહારોને તાત્કાલિક અટકાવવા જોઈએ. કોર્ટે RBI ને એવો પણ નિર્દેશ આપ્યો છે કે તે જારીકર્તા બેંકો (Issuing Banks) ના સ્તરે જવાબદારી નક્કી કરે અને બેદરકારી દાખવનારાઓ સામે કડક પગલાં ભરે.
બે અઠવાડિયામાં અધિસૂચના, ચાર અઠવાડિયામાં MoU નો મુસદ્દો
અદાલતે જણાવ્યું કે:
- નવી SOP ને બે અઠવાડિયાની અંદર સૂચિત કરવામાં આવે.
- વિવિધ એજન્સીઓ વચ્ચે સહયોગ માટે ચાર અઠવાડિયામાં સમજૂતી પત્ર (MoU) નો ડ્રાફ્ટ તૈયાર કરવામાં આવે.
- સાયબર અપરાધ સાથે જોડાયેલા કેસોમાં આંતર-એજન્સી સંકલન મજબૂત કરવામાં આવે.
CJI ની કડક ટિપ્પણી: બેંક માત્ર નફાનું મશીન નથી
મુખ્ય ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ સૂર્યકાંતે સુનાવણી દરમિયાન બેંકોની ભૂમિકા પર આકરી ટિપ્પણી કરી હતી. તેમણે કહ્યું કે બેંકો ધીમે ધીમે જનતા પર બોજ બની રહી છે. CJI એ કહ્યું,
“બેંકોએ સમજવું પડશે કે તેઓ માત્ર વ્યાપારી સંસ્થાઓ નથી, પરંતુ લોકોના નાણાંના રક્ષક છે. આ વિશ્વાસ તોડવો એ અત્યંત ગંભીર બાબત છે.”
તેમણે એવો પણ સંકેત આપ્યો કે ઘણા કિસ્સાઓમાં બેંક અધિકારીઓની મિલીભગત સામે આવી છે, ખાસ કરીને ડિજિટલ અરેસ્ટ જેવા સંગઠિત સાયબર અપરાધોમાં.
વરિષ્ઠ નાગરિકો સૌથી વધુ શિકાર
સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટે એ બાબતે ખાસ ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી કે આ સાયબર ઠગાઈના કેસોમાં વરિષ્ઠ નાગરિકોને સૌથી વધુ નિશાન બનાવવામાં આવી રહ્યા છે. CJI એ એક ઉદાહરણ આપતા કહ્યું કે એક નિવૃત્ત દંપતીએ તેમની જીવનભરની બચત આ પ્રકારના ફ્રોડમાં ગુમાવી દીધી.
કેન્દ્ર સરકારના સ્ટેટસ રિપોર્ટ પર નજર
સુપ્રીમ કોર્ટ હાલમાં કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલા સ્ટેટસ રિપોર્ટની સમીક્ષા કરી રહી છે. જેમાં તપાસ કરવામાં આવી રહી છે કે:
- ગૃહ મંત્રાલય
- RBI
- ટેલિકોમ રેગ્યુલેટરી સંસ્થાઓ આ સંસ્થાઓ પરસ્પર કેટલા તાલમેલ સાથે કામ કરી રહી છે, જેથી આંતરરાષ્ટ્રીય સાયબર ગેંગ્સ પર લગામ લગાવી શકાય.
સામાન્ય નાગરિક માટે શું બદલાશે? જો સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્દેશો સંપૂર્ણ રીતે અમલમાં આવે છે, તો:
- શંકાસ્પદ કોલ, ડિજિટલ અરેસ્ટની ધમકી અને નકલી તપાસ એજન્સીના નામે થતી ઠગાઈ પર રોક લાગશે.
- બેંકોએ શંકાસ્પદ ટ્રાન્ઝેક્શન પર તરત જ એલર્ટ સિસ્ટમ સક્રિય કરવી પડશે.
- સાયબર ફ્રોડના પીડિતોને સમયસર રાહત મળવાની શક્યતા વધશે.
