અડ્યાલા જેલમાં શું ચાલી રહ્યું છે? ઈમરાન ખાનના પુત્રએ કેમ કરી પિતાની સુરક્ષા અને તબિયત પર ચિંતા વ્યક્ત?
પાકિસ્તાનના પૂર્વ વડા પ્રધાન ઈમરાન ખાન, જે ઓગસ્ટ ૨૦૨૩ થી રાવલપિંડીની અડ્યાલા જેલમાં બંધ છે, તેમની તબિયત અને સુરક્ષાને લઈને નવેમ્બર ૨૦૨૫ માં એક નવો વિવાદ ઊભો થયો છે.
લગભગ ૧૫૦ કાયદાકીય કેસોનો સામનો કરી રહેલા ઈમરાન ખાન હજી પણ તેમના સમર્થકોમાં લોકપ્રિય નેતા છે. તેમની પાર્ટી પાકિસ્તાન તહરીક-એ-ઈન્સાફ (PTI) એ નવેમ્બર ૨૦૨૪ માં ખાનની મુક્તિની માંગ સાથે દેશવ્યાપી રેલીઓ શરૂ કરી હતી.
પુત્ર કાસિમ ખાનના ગંભીર આરોપો: ‘જીવતા હોવાનો કોઈ પુરાવો નથી’
નવેમ્બર ૨૦૨૫ માં, ઈમરાન ખાનના પુત્ર કાસિમ ખાને એક જાહેર નિવેદનમાં આરોપ લગાવ્યો કે તેમના પિતાને સંપૂર્ણપણે ‘અમાનવીય એકાંતવાસ’ માં રાખવામાં આવ્યા છે. કાસિમ ખાને દાવો કર્યો કે તેમના પિતા ૮૪૫ દિવસથી કસ્ટડીમાં છે, અને છેલ્લા ૬ અઠવાડિયાથી તેમને મોતની સજા પામેલા કેદીઓ માટેની કોટડી માં એકલા રાખવામાં આવ્યા છે, જ્યાં પારદર્શિતા “બિલકુલ શૂન્ય” છે.
કાસિમ ખાને ચિંતા વ્યક્ત કરતાં કહ્યું કે કોર્ટના સ્પષ્ટ આદેશો હોવા છતાં તેમની બહેનોને મળવા દેવામાં આવી નથી, અને “ન કોઈ ફોન કોલ થયો છે, ન મુલાકાત અને ન તો તેમના જીવતા હોવાનો કોઈ પુરાવો છે”. તેમણે આ ‘માહિતી બ્લેકઆઉટ’ને જાણી જોઈને લેવાયેલું પગલું ગણાવીને આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય અને માનવાધિકાર સંગઠનોને તાત્કાલિક હસ્તક્ષેપ કરવાની અપીલ કરી છે. PTI એ પણ ઈમરાન ખાનના ‘પ્રૂફ ઓફ લાઇફ’ ની સત્તાવાર માંગ કરી છે.
ઈમરાન ખાનની બહેન આલેમા ખાને મુલાકાતની પરવાનગી ન આપવા બદલ ઈસ્લામાબાદ હાઈ કોર્ટ (IHC) માં અવમાનનાની અરજી પણ દાખલ કરી હતી, જ્યારે કોર્ટે સપ્તાહમાં બે વાર મુલાકાતનો કાર્યક્રમ પુનઃસ્થાપિત કર્યો હતો. એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે બહેનોને મળવાથી રોકવાનું એક મોટું કારણ એ છે કે ઈમરાન ખાન તેમના દ્વારા સમર્થકોને સંદેશા મોકલી રહ્યા હતા અને જનરલ આસિમ મુનીરની ટીકા કરી રહ્યા હતા.
જેલ પ્રશાસનનો ઇનકાર અને ‘આલિશાન’ સુવિધાઓનો દાવો
આ ગંભીર આરોપો છતાં, અડ્યાલા જેલ પ્રશાસને તેમની તબિયત બગડવાની કે તેમને બીજે ક્યાંક ખસેડવાની અટકળોને ‘પાયાવિહોણી’ ગણાવી છે, અને પુષ્ટિ કરી છે કે તેમની તબિયત સારી છે.
પાકિસ્તાની સરકાર અને અધિકારીઓએ દાવો કર્યો છે કે ઈમરાન ખાનને જેલમાં “આલિશાન સુવિધાઓ” મળી રહી છે, જેને “ફાઈવ-સ્ટાર જેવા ભોજન” સમાન ગણાવવામાં આવી છે. પાકિસ્તાન સરકારે ગયા વર્ષે સુપ્રીમ કોર્ટમાં રજૂ કરેલી તસવીરો દ્વારા આ સુવિધાઓનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો:
- તેમને પોતાની કોટડીમાં સૂવા માટે એક સિંગલ બેડ, એક ખુરશી, ટીવી અને કૂલર આપવામાં આવ્યું છે.
- તેમને વાંચવા માટે પુસ્તકો અને એક બુક-શેલ્ફ પણ આપવામાં આવી છે.
- તેમને સ્વસ્થ રહેવા માટે એક્સરસાઇઝ બાઇક અને સ્ટ્રેચિંગ બેલ્ટ પણ આપવામાં આવી છે.
- તેમને દિવસમાં બે વાર ફરવા માટે એક એક્સક્લુઝિવ ગેલેરી અને તેમની ઈચ્છા મુજબ ભોજન બનાવવા માટે એક નાનું કિચન પણ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવ્યું છે.
જોકે, વડા પ્રધાનના સલાહકાર રાણા સનાઉલ્લાહે કહ્યું કે મુલાકાતની પરવાનગી હોવી જોઈએ, પરંતુ રાજકીય ચર્ચા થઈ શકશે નહીં, અને ન તો પરિવારના સભ્યોને જેલ પરિસરની બહાર પ્રેસ કોન્ફરન્સ કરવાની મંજૂરી છે.
કાયદાકીય કેસો અને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિક્રિયા
એપ્રિલ ૨૦૨૨ માં વડા પ્રધાન પદેથી દૂર થયા પછી ઈમરાન ખાન પર ૨૦૦ થી વધુ કેસ નોંધાયા છે. તેમને ઓછામાં ઓછા ત્રણ કેસોમાં દોષિત ઠેરવવામાં આવ્યા હતા: તોશાખાના કેસ, રાજ્યના રહસ્યોનો કેસ (સિફર કેસ), અને ગેરકાયદેસર લગ્નનો કેસ.
- સિફર કેસ: ૩૦ જાન્યુઆરી ૨૦૨૪ ના રોજ ખાનને ૧૦ વર્ષની સજા સંભળાવવામાં આવી હતી. જોકે, ૩ જૂન ૨૦૨૪ ના રોજ ઈસ્લામાબાદ હાઈ કોર્ટે ખાન અને પૂર્વ વિદેશ મંત્રી શાહ મહેમૂદ કુરેશીની સજાને રદ કરી દીધી હતી.
- તોશાખાના કેસ (પ્રથમ): ૫ ઓગસ્ટ ૨૦૨૩ ના રોજ તેમને ૩ વર્ષની જેલની સજા મળી, જેને ૧ એપ્રિલ ૨૦૨૪ ના રોજ IHC એ સ્થગિત (suspended) કરી દીધી હતી.
- ગેરકાયદેસર લગ્નનો કેસ: ૩ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૪ ના રોજ ખાન અને તેમની પત્ની બુશરા બીબીને ૭ વર્ષની સજા સંભળાવવામાં આવી હતી, પરંતુ ૧૩ જુલાઈ ૨૦૨૪ ના રોજ તેમને આ કેસમાંથી નિર્દોષ જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા.
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર માનવાધિકાર કાર્ય સમૂહએ ખાનની કેદને “મનસ્વી” (arbitrary) ગણાવતા કહ્યું છે કે તે રાજકારણથી પ્રેરિત છે અને “કોઈ કાનૂની આધાર વિના” કરવામાં આવી હતી. આ જૂથે શોધી કાઢ્યું કે તેમની સ્વતંત્રતાનું હનન અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને રાજકીય ભાગીદારીના તેમના અધિકારનું ઉલ્લંઘન છે.
View this post on Instagram
વ્યાપક રાજકીય સંદર્ભ
ઈમરાન ખાન પાકિસ્તાન તહરીક-એ-ઈન્સાફ (PTI) પાર્ટીના સ્થાપક અને અધ્યક્ષ છે, જે દેશની સૌથી મોટી રાજકીય શક્તિઓમાંની એક છે. પાકિસ્તાનના રાજકીય ઇતિહાસમાં ૧૯૫૮ થી જ લશ્કરી સત્તાધિકારી, જેને “ડીપ સ્ટેટ” કહેવામાં આવે છે, નો નોંધપાત્ર પ્રભાવ રહ્યો છે. આ ડીપ સ્ટેટ લશ્કરી કર્મચારીઓ અને ગુપ્તચર એજન્સીઓ દ્વારા પડદા પાછળથી કામ કરીને રાષ્ટ્રીય નિર્ણયોને દિશામાન કરે છે, જે ઘણીવાર નાગરિક દેખરેખથી દૂર રહે છે. આ સતત હસ્તક્ષેપ લોકશાહી પ્રક્રિયાઓને નબળી પાડતો રહ્યો છે.
ઈમરાન ખાનની જેલની સ્થિતિ એ સોનાના પિંજરા જેવી છે જેને સરકાર “આલિશાન નિવાસ” જણાવી રહી છે, પરંતુ પરિવાર અને સમર્થકો તેને “અમાનવીય એકાંતવાસ” માને છે. પિંજરાની અંદર ભલે ગમે તેટલી સુવિધાઓ હોય, પરંતુ સ્વતંત્રતા અને બહારની દુનિયા સાથેના સંપર્કનો અભાવ, ખાસ કરીને રાજકીય નેતા માટે, સવાલ ઊભો કરે છે કે સુવિધાનો હેતુ આરામ આપવાનો છે કે અસરકારક રીતે શાંત કરવાનો છે.
