ઈંડામાં છુપાયેલું ઝેર વધારી રહ્યું છે કેન્સરનું જોખમ! નાઇટ્રોફ્યુરાન્સ (Nitrofurans) એન્ટિબાયોટિક કેવી રીતે ઓળખવી?
ભારતીય બજારોમાં વેચાતા ઈંડા (Eggs) ને લઈને ગંભીર સ્વાસ્થ્ય ચિંતાઓ ઊભી થઈ છે. ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા (FSSAI) એ તાજેતરમાં બજારોમાંથી ઈંડાના સેમ્પલ તપાસ માટે મંગાવ્યા છે. આશંકા છે કે મરઘાં ઉછેર કેન્દ્રોમાં મરઘીઓને મોટા પ્રમાણમાં એન્ટિબાયોટિક્સ આપવામાં આવી રહી છે, જે ઈંડા દ્વારા મનુષ્યોના શરીરમાં પહોંચી રહી છે અને સ્વાસ્થ્ય માટે ઘાતક સાબિત થઈ શકે છે. ખાસ કરીને, નાઇટ્રોફ્યુરાન્સ (Nitrofurans) નામની એન્ટિબાયોટિકને લઈને ચિંતા વધુ છે.
શું છે નાઇટ્રોફ્યુરાન્સ અને કેમ છે જોખમી?
નાઇટ્રોફ્યુરાન્સ એ એક પ્રકારની શક્તિશાળી એન્ટિબાયોટિક છે જેનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે પ્રાણીઓમાં બેક્ટેરિયલ ચેપની સારવાર માટે થતો હતો. જોકે, તેના ગંભીર સ્વાસ્થ્ય જોખમોને કારણે ઘણા દેશોમાં તેના ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે.
- કેન્સરનું જોખમ: FSSAI અને અન્ય વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓનું માનવું છે કે નાઇટ્રોફ્યુરાન્સના અવશેષો મનુષ્યના શરીરમાં પ્રવેશ્યા પછી કાર્સિનોજેનિક (Carcinogenic) અસર કરી શકે છે, એટલે કે તે કેન્સરનું જોખમ વધારી શકે છે.
- પ્રતિબંધિત: ભારતમાં પણ ખોરાક માટે ઉપયોગમાં લેવાતા પશુધન અને મરઘાં માટે આ એન્ટિબાયોટિક્સનો ઉપયોગ પ્રતિબંધિત છે.
મરઘીઓને આ એન્ટિબાયોટિક્સ આપવાથી તેમનું ઉત્પાદન અને ઝડપી વિકાસ થાય છે, પરંતુ તેના અવશેષો (Residues) ઈંડાના ઉત્પાદન દ્વારા ગ્રાહકો સુધી પહોંચે છે.
FSSAI દ્વારા તપાસ અને કાર્યવાહી
આ મામલો ત્યારે પ્રકાશમાં આવ્યો જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ભારતીય ઈંડામાં એન્ટિબાયોટિક્સના અવશેષો મળી આવ્યા હોવાના અહેવાલો આવ્યા.
- સેમ્પલ કલેક્શન: FSSAI એ દેશભરના મરઘાં ફાર્મ્સ અને બજારોમાંથી ઈંડાના સેમ્પલ એકત્રિત કરવા માટે તાત્કાલિક અભિયાન શરૂ કર્યું છે. આ સેમ્પલને અત્યાધુનિક લેબોરેટરીમાં તપાસ માટે મોકલવામાં આવ્યા છે, જ્યાં નાઇટ્રોફ્યુરાન્સ અને અન્ય જોખમી એન્ટિબાયોટિક્સની હાજરીની ચકાસણી કરવામાં આવશે.
- નિયમોનો ભંગ: જો કોઈ ફાર્મ અથવા સપ્લાયરના ઈંડામાં પ્રતિબંધિત એન્ટિબાયોટિક્સના અવશેષો નિર્ધારિત મર્યાદા કરતાં વધુ જોવા મળશે, તો FSSAI સખત દંડ અને કાયદેસરની કાર્યવાહી કરી શકે છે.
સામાન્ય ગ્રાહક નાઇટ્રોફ્યુરાન્સ કેવી રીતે ઓળખે?
દુર્ભાગ્યે, નાઇટ્રોફ્યુરાન્સ અથવા અન્ય એન્ટિબાયોટિક્સની હાજરીને સામાન્ય ગ્રાહક માટે નરી આંખે અથવા સ્વાદથી ઓળખવી શક્ય નથી. આ અવશેષો માત્ર ખાસ લેબોરેટરી પરીક્ષણો દ્વારા જ શોધી શકાય છે. જો કે, સુરક્ષિત ઈંડા પસંદ કરવા માટે ગ્રાહકો કેટલીક સાવધાની રાખી શકે છે:
- પ્રમાણિત સ્રોત: હંમેશા એવા સપ્લાયર્સ અથવા ફાર્મ્સ પાસેથી ઈંડા ખરીદો જે FSSAI પ્રમાણિત હોય અને જેઓ દાવો કરે કે તેમના ઉત્પાદનો એન્ટિબાયોટિક્સ મુક્ત છે.
- ઓર્ગેનિક/ફ્રી-રેન્જ લેબલ: જો શક્ય હોય તો, ઓર્ગેનિક (Organic) અથવા ફ્રી-રેન્જ (Free-Range) ઈંડા પસંદ કરો. આ પ્રકારના ફાર્મ્સમાં મરઘીઓને એન્ટિબાયોટિક્સ આપવાનો ઉપયોગ ઓછો કે નહિવત્ હોય છે.
- બ્રાન્ડેડ પ્રોડક્ટ્સ: ખુલ્લા બજારને બદલે, વિશ્વસનીય બ્રાન્ડેડ ઈંડા ખરીદવા, જેના પર કંપની ગુણવત્તા નિયંત્રણ (Quality Control) નો દાવો કરે છે.
લાંબા ગાળાના સ્વાસ્થ્ય અસરો
ખોરાક દ્વારા શરીરમાં એન્ટિબાયોટિક્સનો સતત પ્રવેશ થવાથી એન્ટિબાયોટિક પ્રતિકાર (Antibiotic Resistance) ની ગંભીર સમસ્યા ઊભી થઈ શકે છે.
- પ્રતિકાર: આનાથી જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ ખરેખર બીમાર પડે અને તેને એન્ટિબાયોટિક્સની જરૂર પડે, ત્યારે તે દવાઓ તેના પર અસર કરતી નથી.
આ સમગ્ર વિવાદ ઈંડાના વપરાશ પર સવાલ ઊભા કરે છે. જોકે, નિષ્ણાતો સલાહ આપે છે કે જ્યાં સુધી FSSAI ના રિપોર્ટ્સ ન આવે ત્યાં સુધી ગભરાવાની જરૂર નથી, પરંતુ ઈંડાની ખરીદીમાં ગુણવત્તા અને સ્રોત વિશે જાગૃત રહેવું જરૂરી છે.
