વંદે ભારતની ચમક વચ્ચે વેઈટિંગ લિસ્ટનું ગ્રહણ: ક્યારે મળશે ‘ઓન ડિમાન્ડ’ ટિકિટ?
ભારતીય રેલવેના આધુનિકીકરણના પ્રતીક સમાન ‘વંદે ભારત’ ટ્રેનોએ પાટા પર દોડવાનું શરૂ કરી દીધું છે. રુપેરી અને વાદળી રંગની આ સેમી-હાઈસ્પીડ ટ્રેનોએ મુસાફરીનો અનુભવ બદલી નાખ્યો છે, એમાં કોઈ શંકા નથી. પરંતુ, જ્યારે વાત સામાન્ય મુસાફરને જોઈતી ‘ઓન ડિમાન્ડ’ ટિકિટની (માંગણી મુજબ તરત ટિકિટ મળવાની સુવિધા) આવે છે, ત્યારે રેલવેની આ ચળકતી છબી પાછળની વાસ્તવિકતા કંઈક અલગ જ દેખાય છે. આજે પણ કરોડો મુસાફરો માટે કન્ફર્મ ટિકિટ મેળવવી એ લોટરી લાગવા જેવું કામ છે.
વંદે ભારતની સફળતા અને સામાન્ય મુસાફરની વ્યથા
રેલવેએ નેટવર્કનું વિસ્તરણ કર્યું છે, પણ શું તે પૂરતું છે? વંદે ભારત ટ્રેનો પ્રીમિયમ વર્ગ માટે વરદાન સાબિત થઈ છે. પરંતુ, મધ્યમ અને ગરીબ વર્ગના મુસાફરો જે સ્લીપર કે જનરલ કોચ પર નિર્ભર છે, તેમની સ્થિતિ હજુ પણ કપરી છે.
-
સીટોની અછત: તહેવારો કે વેકેશનના સમયમાં જ નહીં, પણ સામાન્ય દિવસોમાં પણ વેઈટિંગ લિસ્ટ 200-300ને પાર કરી જાય છે.
-
ગરીબ રથ અને અંત્યોદયનું ભાવિ: વંદે ભારત જેવી હાઈ-પ્રોફાઈલ ટ્રેનો પાછળ ધ્યાન આપતા, સસ્તી અને વધુ ક્ષમતા ધરાવતી ટ્રેનોની સંખ્યામાં જોઈએ તેવો વધારો થયો નથી.
રેલવે ક્યાં ચૂકી રહી છે? મુખ્ય પડકારો
રેલવે મંત્રાલયે ‘વેઈટિંગ લિસ્ટ’ નાબૂદ કરવાની વાતો ઘણી કરી છે, પણ ગ્રાઉન્ડ લેવલ પર પરિણામો ધીમા છે. તેના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
1. ટ્રેક કેપેસિટી (Track Capacity) ની મર્યાદા
ભારતીય રેલવે પાસે ટ્રેનોની અછત નથી, પણ જે પાટા પર ટ્રેન દોડાવવાની છે તેની ક્ષમતા મર્યાદિત છે. મોટાભાગના રૂટ પર ક્ષમતા કરતા 120% થી 150% વધુ ટ્રેનો દોડી રહી છે. નવી ટ્રેન શરૂ કરવા માટે જૂની ટ્રેન મોડી પાડવી પડે છે અથવા તેને રોકી રાખવી પડે છે.
2. ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને મેઈન્ટેનન્સ
ઓન ડિમાન્ડ ટિકિટ માટે ટ્રેનોની સંખ્યા બમણી કરવી પડે. પરંતુ, તેટલા પ્લેટફોર્મ, વોશિંગ લાઈનો અને મેઈન્ટેનન્સ સ્ટાફ આપણી પાસે નથી. બજેટમાં મોટી ફાળવણી થાય છે, પણ પ્રોજેક્ટ પૂર્ણ થવામાં વર્ષો નીકળી જાય છે.
3. વંદે ભારત vs સામાન્ય મેઈલ-એક્સપ્રેસ
સરકારનું પૂરું ધ્યાન વંદે ભારત મોડલ પર છે. એક વંદે ભારત ટ્રેન પાછળ જેટલો ખર્ચ થાય છે, તેટલામાં 2-3 સામાન્ય એક્સપ્રેસ ટ્રેનો તૈયાર થઈ શકે છે. સામાન્ય જનતા માટે સીટોની સંખ્યા વધારવી એ ‘શો-બાજી’ કરતા વધુ જરૂરી છે.
યાત્રીઓને શું જોઈએ છે? અપેક્ષાઓનું લિસ્ટ
મુસાફરો માત્ર વાઈ-ફાઈ કે પ્રીમિયમ ખાણું નથી ઈચ્છતા, તેમની પ્રાથમિકતાઓ સ્પષ્ટ છે:
-
કન્ફર્મ ટિકિટની ગેરંટી: મુસાફર જ્યારે ટિકિટ બુક કરાવવા જાય, ત્યારે તેને ‘રિગ્રેટ’ કે લાંબુ વેઈટિંગ ન મળવું જોઈએ.
-
વધુ સ્લીપર અને જનરલ કોચ: એસી ટ્રેનો વધારવી સારી વાત છે, પણ ગરીબ મુસાફર ક્યાં જશે? સામાન્ય એક્સપ્રેસ ટ્રેનોમાં સ્લીપર કોચની સંખ્યા ઘટાડવાની નીતિ મુસાફરો માટે ઘાતક સાબિત થઈ રહી છે.
-
ઝડપી રિફંડ અને સરળ પોર્ટલ: IRCTC નું પોર્ટલ હજુ પણ પીક અવર્સમાં હેંગ થાય છે. તત્કાલ ટિકિટ બુકિંગ એક મોટું યુદ્ધ બની ગયું છે, જેમાં એજન્ટો ફાવી જાય છે અને સામાન્ય માણસ રહી જાય છે.
શું ‘ઓન ડિમાન્ડ’ ટ્રેન શક્ય છે?
નિષ્ણાતોના મતે, જો રેલવે નીચે મુજબના પગલાં ભરે તો 2030 સુધીમાં આ લક્ષ્ય હાંસલ કરી શકાય છે:
-
ડેડિકેટેડ ફ્રેટ કોરિડોર (DFC): માલગાડીઓ માટે અલગ ટ્રેક બનવાથી પેસેન્જર ટ્રેક ખાલી થશે, જેનાથી વધુ ટ્રેનો દોડાવી શકાશે.
-
ક્લોન ટ્રેન (Clone Trains): જો કોઈ ટ્રેનમાં વેઈટિંગ લિસ્ટ 100થી વધી જાય, તો તેની પાછળ જ બીજી વધારાની ટ્રેન દોડાવવી જોઈએ.
-
ડાયનેમિક પ્રાઇસિંગ પર રોક: તેજીના સમયે ટિકિટના ભાવ અનેકગણા વધી જાય છે, જે સામાન્ય મુસાફરના ખિસ્સા પર બોજ વધારે છે.
નિષ્કર્ષ
વંદે ભારત ટ્રેન એ ભારતની શાન છે, પરંતુ રેલવેની ખરી સફળતા ત્યારે ગણાશે જ્યારે દેશના છેલ્લા છેડાનો નાગરિક કોઈપણ અગાઉના આયોજન વગર સ્ટેશને જાય અને તેને તેના ગંતવ્ય સ્થાન માટે કન્ફર્મ ટિકિટ મળી રહે. 30 જાન્યુઆરી 2026ની સ્થિતિએ આપણે ટેકનોલોજીમાં આગળ વધ્યા છીએ, પણ ‘સેવા’ માં હજુ ઘણું અંતર કાપવાનું બાકી છે.
