“તેઓ મજૂર છે, આતંકવાદી નહીં…” – નોઈડા પ્રદર્શન મામલે સુપ્રીમ કોર્ટે યુપી પોલીસની આકરી ઝાટકણી કાઢી
ઉત્તર પ્રદેશના નોઈડામાં તાજેતરમાં થયેલા મજૂર આંદોલન અને તે પછી થયેલી ધરપકડોનો મામલો હવે દેશની સર્વોચ્ચ અદાલત સુધી પહોંચી ગયો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે આ મામલે કડક વલણ અપનાવતા ઉત્તર પ્રદેશ પોલીસ અને સરકારની જોરદાર ઝાટકણી કાઢી છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું છે કે પોતાના હક્કો માટે અવાજ ઉઠાવનારા મજૂરો છે, કોઈ આતંકવાદી નથી. આ સાથે જ સુપ્રીમ કોર્ટે યુપી સરકારને આદેશ આપ્યો છે કે પ્રદર્શન દરમિયાન ધરપકડ કરાયેલા બે યુવકો – આદિત્ય આનંદ અને રૂપેશ રોયને આગામી ૧૮ મેના રોજ બપોરે ૨ વાગ્યે વ્યક્તિગત રીતે કોર્ટમાં હાજર કરવામાં આવે.
આ કેસની સુનાવણી જસ્ટિસ બી.વી. નાગરત્ના અને જસ્ટિસ ઉજ્જવલ ભુયાનની ખંડપીઠ (બેન્ચ) દ્વારા કરવામાં આવી રહી છે. ગુરુગ્રામની એક ખાનગી કંપનીમાં કામ કરતા એન્જિનિયર આદિત્ય આનંદના ભાઈ કેશવ આનંદે સુપ્રીમ કોર્ટમાં એક અરજી દાખલ કરી હતી, જેના પર સુનાવણી કરતી વખતે કોર્ટે યુપી પોલીસ પાસેથી જવાબ તલબ કર્યો છે.
શું છે સમગ્ર વિવાદ અને ધરપકડ પાછળની વાર્તા?
આ વિવાદની શરૂઆત ગત ૧૩ એપ્રિલના રોજ થઈ હતી, જ્યારે નોઈડામાં શ્રમિકો (મજૂરો) દ્વારા પોતાની પડતર માંગણીઓને લઈને એક મોટું આંદોલન કરવામાં આવ્યું હતું. આરોપ છે કે આ આંદોલન દરમિયાન અચાનક હિંસા ફાટી નીકળી હતી. યુપી પોલીસનો દાવો છે કે પ્રદર્શનકારીઓએ કાયદો અને વ્યવસ્થા હાથમાં લીધી, જેના કારણે જાહેર સંપત્તિને નુકસાન થયું હતું. આ હિંસાના સંબંધમાં પોલીસે આદિત્ય આનંદ અને રૂપેશ રોય નામના બે યુવકોની ધરપકડ કરી લીધી હતી.
જોકે, ધરપકડ બાદ મામલાએ નવો વળાંક લીધો. આદિત્યના ભાઈ કેશવ આનંદે સુપ્રીમ કોર્ટના દ્વાર ખટખટાવ્યા અને આરોપ લગાવ્યો કે પોલીસ કસ્ટડીમાં બંને યુવકોને ભારે શારીરિક અને માનસિક યાતનાઓ (ટોર્ચર) આપવામાં આવી છે. એટલું જ નહીં, તેમને તેમના કાનૂની અધિકારોથી પણ વંચિત રાખવામાં આવ્યા છે અને વકીલોને પણ તેમની મદદ કરવા દેવામાં આવી નથી.
કોર્ટમાં અરજીકર્તાના વકીલે મૂક્યો મજબૂત પક્ષ
સુપ્રીમ કોર્ટમાં સુનાવણી દરમિયાન અરજીકર્તા વતી દેશના જાણીતા વરિષ્ઠ વકીલ કોલિન ગોન્સાલ્વિસ હાજર રહ્યા હતા. તેમણે કોર્ટને જણાવ્યું કે આદિત્ય આનંદ વ્યવસાયે એક એન્જિનિયર છે અને સમાજસેવા સાથે જોડાયેલા છે. ૧૩ એપ્રિલના રોજ તેમણે મજૂરોની એક સભાને સંબોધિત કરી હતી, પરંતુ તેમનો હેતુ હિંસા ભડકાવવાનો નહોતો.
એડવોકેટ ગોન્સાલ્વિસે કોર્ટ સમક્ષ દાવો કર્યો કે, “આદિત્યના ભાષણના ત્રણ વીડિયો રેકોર્ડિંગ ઉપલબ્ધ છે, જેમાં તેઓ મજૂરોને વારંવાર શાંતિપૂર્ણ રીતે વિરોધ પ્રદર્શન કરવાની અપીલ કરી રહ્યા છે. આ આંદોલન કોઈ રાજકીય એજન્ડા નહોતું, પરંતુ માત્ર ન્યૂનતમ વેતન (Minimum Wages) ની માંગ પર કેન્દ્રિત હતું.” તેમણે આ સમગ્ર ધરપકડ અને પોલીસની ભૂમિકાની કોઈ સ્વતંત્ર એજન્સી દ્વારા નિષ્પક્ષ તપાસ કરાવવાની માંગ કરી છે.
“ન્યૂનતમ વેતનની માંગ કરવી એ મજૂરોનો મૌલિક અધિકાર છે” – સુપ્રીમ કોર્ટ
અરજીકર્તાની દલીલો સાંભળ્યા બાદ સુપ્રીમ કોર્ટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી કરી. દેશની આર્થિક વ્યવસ્થામાં મજૂરોના યોગદાનને રેખાંકિત કરતા બેન્ચે કહ્યું કે, “મજૂરો દ્વારા પોતાના ગુજરાન માટે યોગ્ય અને ન્યૂનતમ વેતનની માંગ કરવી એ તેમનો મૌલિક (મૂળભૂત) અધિકાર છે.” કોર્ટની આ ટિપ્પણીને શ્રમિક સંગઠનો અને માનવાધિકાર કાર્યકરો માટે એક મોટી જીત તરીકે જોવામાં આવી રહી છે, કારણ કે લોકશાહીમાં શાંતિપૂર્ણ રીતે અવાજ ઉઠાવવો એ ગુનો નથી.
રાજ્ય સરકારની દલીલ: “ડાબેરી વિચારધારાથી પ્રેરિત હતી ભીડ”
બીજી તરફ, ઉત્તર પ્રદેશ સરકાર તરફથી હાજર રહેલા વકીલે પોલીસની કાર્યવાહીનો બચાવ કર્યો હતો. તેમણે કોર્ટમાં દલીલ કરી હતી કે આ પ્રદર્શન કોઈ સામાન્ય આંદોલન નહોતું. કેટલાક ચોક્કસ કાર્યકરો દ્વારા જાણીજોઈને ભીડને ઉશ્કેરવામાં આવી હતી, જેના કારણે વિરોધ પ્રદર્શન હિંસક બન્યું. આ હિંસામાં આગજની થઈ અને સરકારી તેમજ જાહેર સંપત્તિને ભારે નુકસાન પહોંચાડવામાં આવ્યું.
સરકારી વકીલે આરોપીઓની પૃષ્ઠભૂમિ પર સવાલ ઉઠાવતા કોર્ટને જણાવ્યું કે આ લોકો વામપંથી (ડાબેરી/Leftist) વિચારધારાથી પ્રભાવિત છે અને તેમનો હેતુ કાયદો-વ્યવસ્થા બગાડવાનો હતો.
સુપ્રીમ કોર્ટનો વળતો પ્રહાર: “ડાબેરી વિચારધારા રાખવી કોઈ ગુનો નથી”
સરકારની ‘વામપંથી વિચારધારા’ વાળી દલીલ પર સુપ્રીમ કોર્ટે ભારે નારાજગી વ્યક્ત કરી અને તેને ફગાવી દીધી. બેન્ચે સ્પષ્ટ અને કડક શબ્દોમાં કહ્યું કે, “ભારત એક લોકતાંત્રિક દેશ છે અને અહીં કોઈ ચોક્કસ કે ડાબેરી વિચારધારા રાખવી કે તેનું પાલન કરવું એ કોઈ ગુનો નથી.”
કોર્ટે વધુમાં ઉમેર્યું કે, “તેઓ મજૂર છે, કોઈ આતંકવાદી નથી. તેઓ માત્ર પોતાના મૂળભૂત વેતનની માંગ કરી રહ્યા છે. કોઈની વિચારધારાના આધારે તેની સાથે આતંકવાદી જેવો વ્યવહાર ન કરી શકાય.”
ધરપકડની પ્રક્રિયા અને કસ્ટડીમાં ટોર્ચરનો વિવાદ
અરજીમાં પોલીસ પર ગંભીર આરોપો લગાવવામાં આવ્યા છે કે ધરપકડ દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા નક્કી કરાયેલી કાનૂની પ્રક્રિયા (D.K. Basu Guidelines) નું પાલન કરવામાં આવ્યું નથી. જ્યારે સ્થાનિક વકીલોએ કોર્ટમાં આરોપીઓનો પક્ષ રાખવાનો પ્રયાસ કર્યો, ત્યારે પોલીસ અને અન્ય તત્વો દ્વારા વકીલોને હેરાન કરવામાં આવ્યા અને તેમને શારીરિક રીતે કોર્ટમાં જતા રોકવામાં આવ્યા.
જોકે, ઉત્તર પ્રદેશ સરકારે આ તમામ આરોપોને પાયાવિહોણા ગણાવ્યા છે. સરકારી વકીલે દાવો કર્યો કે ધરપકડ સંપૂર્ણપણે કાયદાકીય દાયરામાં થઈ હતી. ધરપકડના યોગ્ય કારણો દર્શાવવામાં આવ્યા હતા, તેમના પરિવારને તાત્કાલિક જાણ કરવામાં આવી હતી અને નિયમ મુજબ ટ્રાન્ઝિટ રિમાન્ડ પણ લેવામાં આવ્યા હતા. પોલીસે કસ્ટડીમાં કોઈ પણ પ્રકારના ટોર્ચરના આરોપને નકારતા કહ્યું કે આરોપીઓના મેડિકલ રિપોર્ટમાં કોઈ પણ પ્રકારની ઈજાના નિશાન મળ્યા નથી.
“એન્જિનિયર, જે ગરીબ બાળકો માટે લાઈબ્રેરી ચલાવે છે”
સુનાવણીના અંતિમ તબક્કામાં વરિષ્ઠ વકીલ ગોન્સાલ્વિસે ભાવુક અને તાર્કિક દલીલ કરતા કહ્યું કે, આદિત્ય આનંદ સમાજના વંચિત વર્ગો માટે કામ કરનારો યુવક છે. તે ગ્રેટર નોઈડાના પછાત વિસ્તારોમાં ગરીબ અને જરૂરિયાતમંદ બાળકો માટે એક મફત પુસ્તકાલય (લાઇબ્રેરી) ચલાવે છે જેથી તેઓ ભણી શકે. આવા સામાજિક કાર્યકરને માત્ર મજૂરોના હકની વાત કરવા બદલ જેલમાં ધકેલી દેવાયા અને તેમની સાથે દેશદ્રોહી કે આતંકવાદી જેવો વ્યવહાર કરવામાં આવી રહ્યો છે, જે અત્યંત આઘાતજનક છે.
ન્યાયની આશા: માનવાધિકાર સંગઠનોનું નિવેદન
આ સુનાવણી પૂર્ણ થયા બાદ નોઈડામાં કાર્યરત માનવાધિકાર સંગઠન ‘કેમ્પેઈન ફોર રિલીઝ ઓફ વર્કર્સ એન્ડ એક્ટિવિસ્ટ્સ ઓફ નોઈડા’ (CARWAN) દ્વારા એક સત્તાવાર નિવેદન જાહેર કરવામાં આવ્યું છે. તેમણે સુપ્રીમ કોર્ટના આ વલણને આવકાર્યું છે. સંગઠને આશા વ્યક્ત કરી છે કે દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતના હસ્તક્ષેપ બાદ હવે યુપી પોલીસની મનમાની બંધ થશે અને ખોટી રીતે ફસાવવામાં આવેલા નિર્દોષ મજૂરો તેમજ કાર્યકરોને વહેલી તકે ન્યાય મળશે.
હવે સમગ્ર દેશની નજર ૧૮ મેના રોજ થનારી આગામી સુનાવણી પર ટકેલી છે, જ્યારે બંને આરોપીઓને સીધા સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ હાજર કરવામાં આવશે.
