અમેરિકા-ઈરાન ટકરાવ: શું વિશ્વ ત્રીજા વિશ્વયુદ્ધના આરે? ટ્રમ્પની ધમકી અને મધ્ય પૂર્વની બદલાતી તસ્વીર
વર્તમાન વૈશ્વિક ભૂ-રાજનીતિમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના સંબંધો ફરી એકવાર અત્યંત સ્ફોટક સ્થિતિમાં પહોંચી ગયા છે. એક તરફ અમેરિકાના પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ અને હાલના પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની સીધી અને આક્રમક ચેતવણીઓ છે, તો બીજી તરફ ઈરાનનું આકરા પાણીએ રહેવાનું વલણ. આ બંને દેશો વચ્ચેનો તણાવ માત્ર બે દેશોનો મુદ્દો નથી રહ્યો, પરંતુ તે આખા વિશ્વ માટે એક ગંભીર ચિંતાનો વિષય બની ગયો છે. જ્યારે પરમાણુ શક્તિ ધરાવતા દેશો આટલી આક્રમક ભાષામાં વાત કરે છે, ત્યારે વિશ્વના અર્થતંત્ર અને સુરક્ષા પર તેની સીધી અસર પડવી સ્વાભાવિક છે.
ટ્રમ્પનો આક્રમક અંદાજ: ‘૧૦૦૦ મિસાઈલો લોક એન્ડ લોડેડ’
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે પોતાના સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘ટ્રુથ સોશિયલ’ પર ઈરાનને જે રીતે ચેતવણી આપી છે, તે ઈતિહાસમાં ભાગ્યે જ જોવા મળે છે. ટ્રમ્પે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો ઈરાન દ્વારા તેમની હત્યા કે તેને લગતી કોઈ પણ નાપાક સાજીશ કરવામાં આવશે, તો અમેરિકાનો વળતો પ્રહાર અત્યંત વિનાશક હશે.
ટ્રમ્પના શબ્દોમાં કહીએ તો, “અમેરિકાની ૧૦૦૦ મિસાઈલો ઈરાનના નિશાન પર સેટ છે.” આ માત્ર એક રાજકીય નિવેદન નથી, પરંતુ સૈન્ય તાકાતનું પ્રદર્શન છે. તેમણે એ વાત પર પણ ભાર મૂક્યો છે કે અમેરિકી સેનાને પહેલેથી જ આદેશ આપી દેવામાં આવ્યા છે અને જો જરૂર પડે તો ઈરાનના દરેક ખૂણાને નકશા પરથી ભૂંસી નાખવાની તૈયારી પૂર્ણ છે. ટ્રમ્પની આ ચેતવણી દર્શાવે છે કે અમેરિકા હવે કોઈ પણ સંજોગોમાં ઈરાન તરફથી આવતા ખતરાને સહન કરવાના મૂડમાં નથી.
ઈરાનનો મક્કમ પ્રતિસાદ: “અમેરિકા પર ભરોસો નથી”
ઈરાન પણ પીછેહઠ કરવા તૈયાર નથી. ઈરાની સંસદના અધ્યક્ષ મોહમ્મદ બાઘેર ગાલિબાફે જે રીતે અમેરિકાને જવાબ આપ્યો છે, તે સૂચવે છે કે ઈરાન પોતાની સુરક્ષા માટે કોઈપણ હદ સુધી જવા તૈયાર છે. અમેરિકી ઉપરાષ્ટ્રપતિ જે.ડી. વૅન્સ સાથેની વાતચીતમાં ગાલિબાફે સ્પષ્ટ કહ્યું હતું કે ઈરાનને અમેરિકા પર “જરા પણ ભરોસો નથી”.
ઈરાનનું વલણ અત્યંત સ્પષ્ટ છે: “માત્ર એ જ દેશ અમેરિકા સાથે વાત કરી શકે છે જે યુદ્ધ માટે સંપૂર્ણ તૈયાર હોય.” આ નિવેદન દર્શાવે છે કે ઈરાન પોતાને માત્ર વાટાઘાટો સુધી મર્યાદિત નથી રાખતું, પરંતુ તે પોતાના સંરક્ષણ માટે યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિનો સામનો કરવા પણ સજ્જ છે. આ પ્રકારની કૂટનીતિ વાસ્તવમાં શાંતિ માટે નહીં, પણ પરસ્પર અવિશ્વાસની ઊંડી ખાઈને વધુ મોટી કરી રહી છે.
સીઝફાયરનો અંત: શું યુદ્ધ અનિવાર્ય છે?
ટ્રમ્પના નિવેદનોમાં સૌથી ચિંતાજનક વાત એ છે કે તેમણે જાહેર કર્યું છે કે બંને દેશો વચ્ચે ચાલી રહેલું ‘સીઝફાયર’ (યુદ્ધવિરામ) હવે સંપૂર્ણપણે ખતમ થઈ ચૂક્યું છે. સીઝફાયરનો અંત એટલે ખુલ્લા યુદ્ધનું આમંત્રણ. ભલે ટ્રમ્પે કહ્યું કે ઈરાને વાતચીત માટે વિનંતી કરી છે, પરંતુ સાથે જ તેમણે એ પણ જણાવી દીધું છે કે હવે વાતચીતનો તબક્કો અને યુદ્ધવિરામનો સમય વીતી ગયો છે.
આ સ્થિતિમાં મધ્ય પૂર્વમાં ભયનું વાતાવરણ છે. ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેનો આ ટકરાવ માત્ર પરસ્પર નથી, પણ તેમાં ઈરાન સમર્થિત સંગઠનો અને અન્ય પડોશી દેશો પણ ખેંચાઈ શકે છે. જો ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે સીધો સંઘર્ષ શરૂ થાય, તો તેલના ભાવમાં મોટો ઉછાળો આવી શકે છે, જેની અસર ભારત જેવા દેશો પર પણ પડશે.
વ્યૂહાત્મક ગણિત: શક્તિ પ્રદર્શન કે મનોવૈજ્ઞાનિક દબાણ?
ઘણા નિષ્ણાતો માને છે કે આ બધું એક પ્રકારનું ‘મનોવૈજ્ઞાનિક યુદ્ધ’ છે. ટ્રમ્પ ઈરાન પર દબાણ બનાવીને તેને રક્ષણાત્મક સ્થિતિમાં લાવવા માંગે છે, જ્યારે ઈરાન પોતાની આંતરિક અને બાહ્ય સુરક્ષા સાબિત કરવા માટે કઠોર નિવેદનો આપી રહ્યું છે. જોકે, ભૂતકાળમાં ઘણીવાર આવા મનોવૈજ્ઞાનિક ટકરાવ અચાનક ગંભીર સૈન્ય સંઘર્ષમાં ફેરવાઈ ગયા છે.
૧૦૦૦ મિસાઈલોની વાત કરીને ટ્રમ્પે ઈરાનને એ અહેસાસ કરાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે કે અમેરિકાની ટેકનોલોજી અને સૈન્ય ક્ષમતા તેનાથી ઘણી વધારે છે. બીજી તરફ, ઈરાન પાસે પણ ડ્રોન ટેકનોલોજી અને મિસાઈલોનું વિશાળ જાળું છે, જે મધ્ય પૂર્વમાં રહેલા અમેરિકી સૈનિકો અને હિતો માટે મોટો ખતરો બની શકે છે.
ભવિષ્યની સ્થિતિ અને વૈશ્વિક ચિંતા
આ પરિસ્થિતિમાં દુનિયાના અન્ય દેશો પણ ચિંતિત છે. ચીન અને રશિયા જેવા દેશો ઈરાન સાથે મિત્રતા નિભાવી રહ્યા છે, જે આ તણાવને વધુ જટિલ બનાવે છે. જો પરિસ્થિતિ વધુ વણસે, તો શું આ સંઘર્ષ ત્રીજા વિશ્વયુદ્ધની શરૂઆત બની શકે? અત્યારે આ કહેવું વહેલું છે, પરંતુ આટલી આક્રમક વાતાવરણમાં એક નાની ભૂલ પણ મોટી તબાહી નોતરી શકે છે.
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો આ સંઘર્ષ માનવતા માટે એક પડકાર છે. લોકશાહી અને સાર્વભૌમત્વના નામે થઈ રહેલી આ ખેંચતાણ વચ્ચે સામાન્ય નાગરિકો હંમેશા ભોગ બને છે. ટ્રમ્પની ૧૦૦૦ મિસાઈલોની ચેતવણી અને ઈરાનની યુદ્ધની તૈયારી એ વાતની સાબિતી છે કે દુનિયા ફરી એકવાર દારૂગોળાના ઢગલા પર બેઠી છે. હવે જોવાનું એ છે કે શું મુત્સદ્દીગીરી કોઈ રસ્તો શોધી શકશે, કે પછી ઇતિહાસ ફરી એકવાર યુદ્ધના સાક્ષી બનશે?
