‘સ્ટેટસ’ કે ‘ઔકાત’ શું છે? ૯૯% લોકો તેનો સાચો અર્થ જાણતા નથી, અને સત્ય ખૂબ જ ચોંકાવનારું છે!
આજના સમયમાં આપણે રોજિંદા જીવનમાં ઘણા એવા શબ્દો વાપરીએ છીએ જેનો પ્રભાવ ખૂબ જ શક્તિશાળી હોય છે. આવો જ એક શબ્દ છે ‘ઔકાત’. સામાન્ય રીતે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ બીજી વ્યક્તિને એમ કહે કે “તારી ઔકાત શું છે?” અથવા “તમારી મર્યાદામાં રહો”, ત્યારે તેને એક ભારે અપમાન અથવા કટાક્ષ તરીકે જોવામાં આવે છે. પરંતુ, શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે આ શબ્દ ક્યાંથી આવ્યો? તેનો અસલી અર્થ શું છે? તમે જાણીને આશ્ચર્યચકિત થઈ જશો કે જેને આજે લોકો ગાળ કે તોછડા શબ્દ તરીકે ગણે છે, તેનો ઇતિહાસ અને મૂળ અર્થ અત્યંત ગહન અને સકારાત્મક છે.
‘ઔકાત’ શબ્દનો ભાષાકીય ઉદ્દભવ: ‘વક્ત’ અને ‘ઔકાત’નો સંબંધ
‘ઔકાત’ શબ્દ મૂળભૂત રીતે અરબી ભાષામાંથી ઉતરી આવ્યો છે. જ્ઞાનકોશ અને શબ્દકોશ મુજબ, અરબીમાં ‘વક્ત’ (સમય) શબ્દનું બહુવચન એટલે ‘ઔકાત’. એટલે કે, ઔકાતનો મૂળ અર્થ ‘સમયો’ અથવા ‘સમયની જુદી જુદી સ્થિતિઓ’ થાય છે.
શરૂઆતના સમયમાં, જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ ‘ઔકાત’ શબ્દનો પ્રયોગ કરતી ત્યારે તેનો અર્થ માત્ર એટલો જ હતો કે તે વ્યક્તિના જીવનના જુદા જુદા સમયગાળાઓ અથવા તેની વર્તમાન પરિસ્થિતિ કેવી છે. જેમ કે, “તમારો સમય કેવો ચાલી રહ્યો છે?” એના બદલે “તમારી ઔકાત શું છે?” નો અર્થ થતો હતો કે તમારી હાલની સ્થિતિ કે સંજોગો શું છે. પરંતુ, ભાષાના વહેણ સાથે અને સામાજિક માળખામાં આવેલા ફેરફારોને કારણે, આ શબ્દે પોતાનો મૂળ અર્થ ખોઈ નાખ્યો અને તે એક નકારાત્મક હથિયાર બની ગયો.
સ્ટેટસનો ખરો અર્થ: માત્ર પૈસા જ નહીં, પણ ઘણું બધું!
આજે લોકો ‘ઔકાત’ કે ‘સ્ટેટસ’ને માત્ર બેંક બેલેન્સ અથવા ગાડી-બંગલા સાથે જોડે છે. પરંતુ રેખ્તા અને અન્ય પ્રતિષ્ઠિત શબ્દકોશો મુજબ, આ શબ્દના અનેક સ્તરો છે:
૧. સમય અને પરિસ્થિતિ: તમે અત્યારે જીવનના કયા તબક્કે છો. ૨. ક્ષમતા અને શક્તિ: તમારી કાર્ય કરવાની શક્તિ અને માનસિક મજબૂતી. ૩. સાધન અને સંસાધનો: તમારી પાસે ઉપલબ્ધ સુવિધાઓ. ૪. પ્રતિષ્ઠા અને સન્માન: સમાજમાં તમારું ગૌરવ અને સ્થાન. ૫. જીવન અને આજીવિકા: તમે તમારું જીવન કેવી રીતે જીવો છો તે પદ્ધતિ.
ટૂંકમાં, ‘ઔકાત’ એ વ્યક્તિની એકંદર મર્યાદાઓ અને તેની હેસિયતનું પ્રતિબિંબ છે. તે કોઈને નીચું દેખાડવા માટે નહીં, પણ પોતાની જાતને ઓળખવા માટેનો શબ્દ હતો.
સમાજ અને રાજકારણમાં ‘ઔકાત’ શબ્દનો ઉપયોગ
સમય જતાં, આ શબ્દ સામાજિક વર્ગવિગ્રહ અને સત્તાના પ્રદર્શનનું પ્રતીક બની ગયો. ભારતીય સામાજિક માળખામાં, જ્યાં જાતિ અને આર્થિક અસમાનતા દાયકાઓથી મૂળ જમાવીને બેઠી છે, ત્યાં ‘ઔકાત’ શબ્દનો ઉપયોગ હિંસાના એક પ્રકાર તરીકે થવા લાગ્યો.
જ્યારે સમાજનો કોઈ વંચિત વર્ગ અથવા કોઈ સામાન્ય વ્યક્તિ પ્રસ્થાપિત સત્તા કે પરંપરાગત વ્યવસ્થાને પડકારે છે, ત્યારે શક્તિશાળી વર્ગ તેને એમ કહીને દબાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે કે “તારી ઔકાત શું છે?”. અહીં આ શબ્દનો અર્થ તેને તેની જૂની મર્યાદાઓ યાદ અપાવવાનો હોય છે. આ રીતે, આ શબ્દ પરિવર્તન સામેની માનસિક હિંસાનું પ્રતીક બની જાય છે. રાજકારણમાં પણ નેતાઓ અવારનવાર એકબીજાના સ્ટેટસ કે ઔકાત પર સવાલ ઉઠાવીને પ્રજાનું ધ્યાન ભટકાવતા હોય છે.
મનોવૈજ્ઞાનિક પાસું: આપણે આ શબ્દ કેમ વાપરીએ છીએ?
મનોવૈજ્ઞાનિક રીતે જોઈએ તો, જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ અસુરક્ષિત અનુભવે છે અથવા તેને લાગે છે કે તેની સામેની વ્યક્તિ તેનાથી આગળ નીકળી રહી છે, ત્યારે તે ‘ઔકાત’ શબ્દનો ઉપયોગ કરીને પોતાનું વર્ચસ્વ સાબિત કરવા માંગે છે. તે સામેની વ્યક્તિના આત્મવિશ્વાસને તોડવાનો એક પ્રયાસ છે. તે કહેવા માંગે છે કે “તું ગમે તેટલો પ્રયત્ન કરે, તારું સ્થાન હંમેશા મારાથી નીચું રહેશે.”
ડિજિટલ યુગ: ઇન્સ્ટાગ્રામ, રીલ્સ અને ‘એટીટ્યુડ’ સ્ટેટસ
આજના સોશિયલ મીડિયાના યુગમાં ‘ઔકાત’ શબ્દનો ક્રેઝ ફરી વધ્યો છે, પણ અલગ સ્વરૂપે. ઇન્સ્ટાગ્રામ રીલ્સ અને ફેસબુક સ્ટેટસમાં “ઔકાતની વાત ન કર, મારી તો શાયરી પણ તારા સ્ટેટસ કરતા ઊંચી છે” જેવા ડાયલોગ્સ ખૂબ લોકપ્રિય છે. યુવાનો આ શબ્દનો ઉપયોગ પોતાની તાકાત બતાવવા અથવા ભૂતકાળમાં જેણે તેમને તરછોડ્યા હોય તેમને વળતો જવાબ આપવા માટે કરે છે.
આ એક પ્રકારનો ‘કટાક્ષ’ છે જે સંબંધોમાં અને મિત્રતામાં પણ જોવા મળે છે. હવે તે માત્ર ભાષાનો ભાગ નથી રહ્યો, પણ એક ‘વલણ’ (Attitude) બની ગયો છે. લોકો પોતાના વોટ્સએપ સ્ટેટસ દ્વારા પોતાની ઔકાત વધારવાના અથવા બીજાને નીચા દેખાડવાના પરોક્ષ સંદેશા મોકલે છે.
શું ઔકાત કાયમી હોય છે?
સૌથી મોટો ભ્રમ એ છે કે ‘ઔકાત’ સ્થિર હોય છે. જો આપણે આ શબ્દના મૂળ અર્થ ‘સમય’ (વક્ત) પર પાછા જઈએ, તો સમજાય છે કે સમય તો હંમેશા બદલાતો રહે છે. જેની આજે કોઈ ઔકાત નથી, તેનો સમય આવતા તે શિખર પર હોઈ શકે છે. અને જે આજે શિખર પર છે, સમય બદલાતા તે તળિયે પણ આવી શકે છે.
તેથી, કોઈને એમ કહેવું કે “તારી ઔકાત શું છે?” તે હકીકતમાં મૂર્ખામી છે, કારણ કે તમે કોઈના ‘સમય’ પર સવાલ ઉઠાવી રહ્યા છો, જે કુદરતના હાથમાં છે. આપણે ‘ઔકાત’ શબ્દનો અર્થ ફરીથી વ્યાખ્યાયિત કરવાની જરૂર છે. સાચી ઔકાત એ નથી કે તમારી પાસે કેટલા પૈસા છે, પણ એ છે કે મુશ્કેલ સમયમાં તમારી પાસે કેટલું ધૈર્ય અને ચારિત્ર્ય છે. જો કોઈ તમને કહે કે તમારી ઔકાત શું છે, તો તમારે હસતા મુખે જવાબ આપવો જોઈએ કે, “મારી ઔકાત મારો ‘વક્ત’ નક્કી કરશે, અને વક્ત તો બદલાતો રહે છે.”
