48 Hours Deadline: ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે આરપારની લડાઈ? ટ્રમ્પના અલ્ટીમેટમથી વૈશ્વિક રાજનીતિમાં ખળભળાટ
વૈશ્વિક રાજનીતિમાં અત્યારે ભારે ખળભળાટ મચી ગયો છે. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાનને પરમાણુ કરાર મુદ્દે છેલ્લી ચેતવણી આપી દીધી છે. વોશિંગ્ટન દ્વારા ઈરાનને તેના પરમાણુ કાર્યક્રમ અંગે વિગતવાર લેખિત પ્રસ્તાવ રજૂ કરવા માટે માત્ર 48 કલાકનો સમય (અલ્ટીમેટમ) આપવામાં આવ્યો છે. અમેરિકાએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો ઈરાન નિર્ધારિત સમયમાં સંતોષકારક ડ્રાફ્ટ રજૂ કરશે, તો જ જીનીવામાં નવી વાતચીતની પ્રક્રિયા આગળ વધશે. પરંતુ, જો આ પ્રસ્તાવ અમેરિકાની અપેક્ષાઓ પર ખરો નહીં ઉતરે, તો રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ લશ્કરી કાર્યવાહી (Military Action) જેવા અત્યંત કઠોર વિકલ્પ પર વિચાર કરી શકે છે.
48 કલાકનું અલ્ટીમેટમ: કૂટનીતિનો છેલ્લો પ્રયાસ?
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે પરમાણુ ડીલને લઈને વર્ષોથી ખેંચતાણ ચાલી રહી છે, પરંતુ ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રના આ તાજેતરના વલણે દુનિયાને યુદ્ધના ડર હેઠળ લાવી દીધી છે. આ 48 કલાક માત્ર સમયમર્યાદા નથી, પણ ઈરાન માટે કૂટનીતિક માર્ગે ઉકેલ લાવવાની છેલ્લી તક માનવામાં આવી રહી છે. વોશિંગ્ટન ઈચ્છે છે કે ઈરાન લેખિતમાં ખાતરી આપે કે તે તેના પરમાણુ કાર્યક્રમની મર્યાદાઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય તપાસ અંગે કેટલી ગંભીરતાથી આગળ વધવા માંગે છે.
રાજકીય વિશ્લેષકો માને છે કે ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની ‘પીસ થ્રુ સ્ટ્રેન્થ’ (શક્તિ દ્વારા શાંતિ) ની નીતિ અહીં સ્પષ્ટ દેખાઈ રહી છે. તેઓ ઈરાનને વાટાઘાટોના ટેબલ પર લાવવા માટે દબાણની પરાકાષ્ઠાએ પહોંચ્યા છે. જો ઈરાન તરફથી નરમ પ્રતિસાદ નહીં મળે, તો પશ્ચિમ એશિયામાં સૈન્ય હિલચાલ તેજ થવાની પૂરેપૂરી શક્યતા છે. આ અલ્ટીમેટમે ઈઝરાયેલ અને આરબ દેશોનું ધ્યાન પણ ખેંચ્યું છે, કારણ કે આ વિસ્તારમાં કોઈપણ લશ્કરી સંઘર્ષની સીધી અસર વૈશ્વિક તેલના ભાવ અને સુરક્ષા પર પડશે.
લશ્કરી કાર્યવાહીની ધમકી અને તેની સંભવિત અસરો
અમેરિકાએ સૈન્ય વિકલ્પને ટેબલ પર રાખીને સ્પષ્ટ સંકેત આપ્યો છે કે હવે માત્ર વાતોથી કામ નહીં ચાલે. જો 48 કલાકમાં ડ્રાફ્ટ નહીં મળે, તો અમેરિકા ઈરાનના પરમાણુ મથકો પર મર્યાદિત હવાઈ હુમલા (Surgical Strikes) અથવા સાયબર હુમલાની યોજના બનાવી શકે છે. ટ્રમ્પનું વલણ હંમેશા ‘અમેરિકા ફર્સ્ટ’ રહ્યું છે અને તેઓ પરમાણુ હથિયાર ધરાવતા ઈરાનને વૈશ્વિક સુરક્ષા માટે સૌથી મોટો ખતરો માને છે.
જો આ મામલો સૈન્ય સંઘર્ષ તરફ વળશે, તો તેની અસર માત્ર બે દેશો પૂરતી સીમિત નહીં રહે. ઈરાન પાસે પણ હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) રોકવાની ક્ષમતા છે, જ્યાંથી દુનિયાનો મોટો હિસ્સો ક્રૂડ ઓઈલ પસાર થાય છે. યુદ્ધની સ્થિતિમાં ઓઈલના ભાવ આસમાને પહોંચી શકે છે, જેની સીધી અસર ભારત જેવા આયાત નિર્ભર દેશોના અર્થતંત્ર પર પડશે. બીજી તરફ, ઈરાનના સમર્થક જૂથો (હિઝબુલ્લાહ, હુથી બળવાખોરો) પણ આ સંઘર્ષમાં કૂદી શકે છે, જે સમગ્ર મધ્ય પૂર્વને અસ્થિર કરી શકે છે.
જીનીવા વાટાઘાટો અને ઈરાનનો સંભવિત પ્રતિસાદ
હવે આખી દુનિયાની નજર તેહરાન (ઈરાન) પર છે. ઈરાન પાસે અત્યારે બે જ રસ્તા છે: કાં તો અમેરિકાની શરતો મુજબ લેખિત પ્રસ્તાવ આપીને પ્રતિબંધોમાં રાહત મેળવવા માટે જીનીવા પહોંચવું, અથવા અક્કડ વલણ અપનાવીને સૈન્ય મુકાબલા માટે તૈયાર રહેવું. ઈરાનની આંતરિક સ્થિતિ અત્યારે આર્થિક રીતે નબળી છે, તેથી એક વર્ગ એવું માની રહ્યો છે કે ઈરાન વાતચીતનો રસ્તો પસંદ કરશે.
પરંતુ, ઈરાનના કટ્ટરપંથી નેતાઓ અમેરિકા સામે ઝૂકવાને પોતાની સંપ્રભુતાનું અપમાન માને છે. જો ઈરાન 48 કલાકની સમયમર્યાદામાં નબળો અથવા અસ્પષ્ટ ડ્રાફ્ટ મોકલે છે, તો ટ્રમ્પ તેને ફગાવી દેશે અને કૂટનીતિના દરવાજા કાયમ માટે બંધ થઈ શકે છે. આ બે દિવસ વૈશ્વિક શાંતિ માટે અત્યંત નિર્ણાયક સાબિત થવાના છે. શું પરમાણુ સંધિ બચશે કે પછી દુનિયા વધુ એક મોટા યુદ્ધ તરફ ધકેલાશે, તેનો જવાબ આગામી 48 કલાકમાં મળી જશે.
